تبليغاتX
پیک دوستی

پیک دوستی

من که ره بردم به گنج حسن بی پایان دوست صد گدای همچو خود را بعد از این قارون کنم

مطهرى اصلاح طلب يا محافظه كار
110388.jpg
+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 22:3  توسط رضا  | 

مهم ترين ويژگى  هاى فلسفى آيت الله مرتضى مطهرى از نگاه دكتر محسن كديور
نگرش تاريخى به مسائل فلسفى
حميدرضا ابك
110394.jpg
نيم نگاه
مطهرى ناتمام
مطهرى هم دانشگاه را متحول كرد و هم خود در دانشگاه متحول شد. هيچ كس حتى در آن دوران به هيچ وجه نمى توانست مطهرى را ناديده بگيرد و اين نكته بسيار قابل توجهى است. مطهرى آموخته بود كه چگونه به زبان فارسى و براساس نياز مخاطبانش سخن بگويد و اين اتفاق بزرگى بود. به همين خاطر هم فكر مى كنم بزرگ ترين جفا به مطهرى اين است كه متوليان انتشار آثارش هنوز مجموعه آثار او را كامل نكرده اند. اگر قرار است مطهرى را بزرگ بداريم بايد نقدش كنيم و مهم ترين ابزار اين نقد وجود مجموعه آثار اوست. كارى كه براى شريعتى در زمان بسيار كوتاه ترى انجام شد و كاش اين جفا به مطهرى نمى شد.


پشت ميز كه نشستم و چشمم به كتابخانه محسن كديور افتاد، ديدم «مجموعه آثار شهيد مطهرى» در كتابخانه كديور ناقص است. گمان مى كردم كديور منتقد افكار مطهرى است و مى خواستم همين قضيه را بهانه كنم و در دفاع از مطهرى با او بحث كنم. اما وقتى ديدم اولين جمله كديور اين است كه من تمام آثار شريعتى را خوانده بودم و با جان و دل با او زندگى كرده بودم اما وقتى يك كتاب از مطهرى خواندم نگاهم به همه چيز عوض شد، احساس كردم قضيه چيز ديگرى است.
كديور علاوه بر تخصصى كه در حوزه فقه دارد، با فلسفه اسلامى نيز كاملاً آشناست. مهمتر اينكه از معدود اساتيد فلسفه اسلامى است كه متد مشخص، روشن و مسئله محورى براى آموزش فلسفه دارد. بسيارى از دانشجويان گروه هاى مختلف فلسفه كه با اساتيدى جز كديور درس فلسفه اسلامى دارند، مجبورند براى شب امتحان، جزوه كديور را مطالعه كنند تا لااقل چيزى دستگيرشان شود و فردا بتوانند ناپلئون وار از سد اين امتحان بگذرند. به همين خاطر بود كه براى بررسى نقش و جايگاه مطهرى در فلسفه اسلامى چند دهه اخير به سراغ او رفتم و در اول بحث هم گفتم كه اصلاً كارى به نقش مطهرى در اوضاع سياسى _ اجتماعى زمانه خودش ندارم و مى خواهم تنها درباره مطهرى در مقام يك مدرس فلسفه اسلامى با او گفت وگو كنم.
مطهرى براى كديور بسيار جدى تر و تاثير گذارتر از همعصران و همنسلانش بوده. لااقل اينكه كديور معتقد است سير فكرى مطالعات شخصى اش با مطهرى تغيير كرده و در مسيرى افتاده است كه كديور امروز را پديد آورده . به همين خاطر بود كه وقتى از متوليان انتشار آثار مطهرى گله كرد كه هنوز مجموعه آثار او را به طور كامل منتشر نكرده اند، مى شد تاثر و اندوه را در نگاهش خواند. وقتى كسى براى مردم سرزمينى تا اين اندازه عزيز و محبوب است كه هر سال ياد و خاطره اش را بزرگ مى دارند، چه توجيهى ممكن است براى اين اتفاق وجود داشته باشد.
الا اينكه... .

•مطهرى يك نويسنده و پديد آورنده مجموعه اى از آثار فكرى در حوزه فلسفه، الهيات و بعضاً فقه در زمان ما بود كه به دلايلى كارش از همه هم نسلان و بعضاً پيشينيان و حتى كسانى كه بعضاً پس از او آمدند مهمتر و قابل اعتناتر بوده. مى خواهيم روى اين موضوع بحث كنيم كه چه ويژگى هايى در مطهرى و آثارش وجود داشت، كه او را ديگران متمايز مى كرد؟ آيا با توجه به اين تمايز ها مى توانيم جايگاه مطهرى را هم در انديشه ايرانى _ اسلامى مشخص كنيم؟
من نوجوان بودم، دبيرستان مى رفتم، كه اولين بار مطهرى به شيراز آمد و از نزديك ديدمش؛ در تالار آل احمد دانشكده ادبيات دانشگاه شيراز _ دانشگاه پهلوى. آن روز سال ۱۳۴۸ بود اگر اشتباه نكنم و آن سخنرانى هم كه آنجا كرد بعداً چاپ شد. من البته به اقتضاى سنم چندان چيزى از صحبت آن روز او نفهميدم. ولى چيزى كه برايم جالب بود و در ذهنم مانده اين بود كه دانشجويان با ظواهر مختلف آمده بودند و از او سئوال مى كردند كه او هم با متانت به همه آنها جواب مى داد.
بعد حدود ۱۸ سالم بود كه اولين بار كتاب «جهان بينى اسلامى» منتشر شد. من كتاب هاى شريعتى را داشتم؛ شريعتى را زياد هم خوانده بودم. در دبيرستان تقريباً چهار پنج سال هر چه از شريعتى پيدا كرده بودم را _ كه مى شد همه آثار منتشر شده اش- خواندم و هضم كردم و از بر شدم. ولى آثار مطهرى كه آمد ديدم كه از يك نظر قوتى دارد كه دست كم اين جنبه اش در آثار شريعتى يافت نمى شود. با كتاب هاى شريعتى حماسى بزرگ شده بودم اما حالا يك بعد استحكام عقلى در كتاب هاى مطهرى مى ديدم. در آن زمان فكر كنم هنوز يكى دو سالى به انقلاب مانده بود كه من كتاب هاى مطهرى را خواندم. به تدريج مسائل انقلاب و پس از انقلاب پيش آمد تا هنگامى كه زمان شكوفايى مطهرى بود كه متاسفانه او را از دست داديم. بعد هم مطهرى به متفكر رسمى جمهورى اسلامى تبديل شد. اين وضع نكات مثبتى در مورد مطهرى ايجاد كرد و بازتاب هاى منفى اى هم البته داشت. از اينكه بگذريم و به پاسخ سئوال شما برسيم، مطهرى جداً در انديشه معاصر فردى متمايز است. تمايزش هم بيشتر در نحوه بيانش است. متفكران همفكر او عمدتاً سنتى سخن گفته بودند و نتوانسته بودند با جوانان و دانشجويان به طور خاص رابطه برقرار كنند ولى آقاى مطهرى همان مطالب را به زبان امروزين و نسبتاً همه فهم، ساده و «فارسى» بيان كرد. اين در حالى بود كه فارغ التحصيلان حوزوى فكر مى كردند كه بيان آن مطالب به زبان غيرعربى اصلاً ممكن نيست، كسر شان يك فقيه و يك فيلسوف است كه به فارسى بنويسد. بسيارى شان چنين فكر مى كردند و متاسفانه هنوز هم همين گونه فكر مى كنند. اما مى توان گفت مطهرى تقريباً هيچ كتاب يا رساله اى به عربى ننوشت. يك تصحيحى از «التحصيل» بهمنيار دارد كه به عربى است و يكى دو مقاله عربى هم شايد نوشته باشد. تمام كارهايش به زبان فارسى است. اين نكته نشان مى دهد كه فارسى هم ظرفيت بيان فلسفى دارد. اگر بخواهند به اين زبان فلسفه بنويسند مى شود اين كار را كرد. نكته دوم در مورد مطهرى اينكه ترازش به لحاظ فقهى و فلسفى، تراز آيت الله منتظرى بود، با هم همكلاس و همشاگردى و در بسيارى از مسائل با هم بودند. او در حوزه ماند و اين ديگرى به دانشگاه رفت.
•منظورتان اين است كه با هم هم درس بودند ديگر.
مى دانيد در حوزه خيلى بحث همسنى مطرح نيست، همدوره اى مطرح است. اينها با هم آقاى خمينى را كشف مى كنند. وقتى من پاى صحبت آقاى منتظرى مى نشينم ياد مى كند كه چگونه با يكديگر سال ها در يك حجره بودند و بعد هم با همديگر رفتند «حاج آقا روح الله» را «پيدا» كردند. آن زمان كسى او را نمى شناخت. ايشان يك درس خارج اصول با او داشتند كه پنج نفره بوده: حسينعلى منتظرى بوده، مرتضى مطهرى، مهدى حائرى يزدى و دو نفر ديگر كه من الان در ذهنم نيست. بعد اولين دوره اصولى است كه او گفته: «حاج آقا روح الله» قبل از آن عرفان مى گفته و فلسفه مى گفته. اينها احساس مى كنند كه او توان اصول گفتن هم دارد و او را وارد اين حوزه مى كنند و بعد دوره بعدى تازه مى فهمند كه اين استاد اصول هم مى داند و «آقا»كشف مى شوند و بعد در مسجد سلماسى درس رسمى اصولش آغاز مى شود. يعنى اين دو نفر به خصوص در خيلى از مراحل با هم بوده اند. در سرگذشت هردوشان هم اين مطلب پيدا مى شود. بعد علامه طباطبايى هم كسى بوده كه اين دو نفر با هم در جلسه درس خصوصى اش شركت مى كردند. تمام مراحل را طى كردند:  الهيات شفا، اسفار و... الان ويژگى اى كه آقاى منتظرى هم در بيانش هست و در درس هاى منظومه اش هم مشخص است ساده كردن مطالب غامض عقلى است، چه در فلسفه و چه در اصول. عين اين ويژگى را آقاى مطهرى هم داشت. هر دو درس آقاى بروجردى مى رفتند. سه نفر از طلاب فاضل آن روزگار بودند كه مطالعه شان را با هم مى كردند: فقه را نزد آقاى بروجردى مى خواندند، اصول را پيش آقاى خمينى خصوصى رفته بودند و فلسفه و عرفان را پيش آقاى طباطبايى مى خواندند. استادهاى خوبى مى بينند. بعد مطهرى به اين نتيجه مى رسد كه به تهران بيايد و به دانشگاه بپيوندد. به هر دليلى (كه احتمالاً يكى اش فقر بوده است) آمدن به تهران او را با يك سرى مسائل جديد مواجه مى كند.
•آيا گمان نمى كنيد يكى از دلايل اصلى تفاوت مطهرى با همتايانش همين سفر خواسته يا ناخواسته اش به تهران و مواجه شدن با مسائل جديد باشد؟
من به نظرم اگر مطهرى به تهران نمى آمد شايد اين مسائل برايش مطرح نمى شد، محيط خيلى موثر است. احساس مى كند كه دنياى تازه  اى است، و زبان تازه اى مى طلبد. آن زمان اوج تفكر غيراسلامى در ايران است. متشكل ترين انديشه هم متعلق به حزب توده است و تبليغات حزبى جدى ماترياليسم ديالكتيك. كتاب هاشان منتشر مى شود و هيچ مطلبى هم در مقابل اينها در آن روز وجود ندارد.
«اصول فلسفه و روش رئاليسم» علامه طباطبايى اصول اولين كوشش عكس العملى در مقابل اين مسئله است. مطهرى با اينكه كتاب، كتاب فارسى و ساده اى هم هست احساس مى كند كه نياز به شرح دارد و شروع به شرح آن مى كند. فى الواقع بروز فلسفى مطهرى با پاورقى هايش بر «اصول فلسفه» آغاز مى شود. من فكر مى كنم اصول فلسفه يك نقطه عطف در فلسفه به زبان فارسى است. منظورم اين نيست كه اين كتاب خيلى كتاب بزرگى است در تفكر فلسفى و يك نقطه عطف است اما در اينكه فلسفه را به ميان مردم ببرد و آن را از مكان خواص خارج بكند و به امرى عمومى تبديل بكند مهم بوده است. الان در غرب هم بحث فلسفه عمومى داريم و هم بحث هاى كاملاً تخصصى داريم. فلسفه تا آن زمان يك بحث كاملاً تخصصى بود. براى اولين بار بود كه با تيراژى كه همان زمان هم بالا به حساب مى آمد كتابى فلسفى منتشر شد. البته كسان ديگرى هم چنين كوشش هايى كردند اما غالباً كارشان قوت نداشت. اين كار در نوع خودش حاوى نوآورى هايى بود. اولين بار بود كه مباحث معرفت شناسى به زبان فارسى و در بين كسانى كه به فلسفه اسلامى آشنا بودند مطرح مى شد. قبل از آن بحث وجود عاقل و معقول و مباحث نفس بود. حالا رسيده بود به بحث كثرت در اعتبارات و ادراكات اعتبارى؛ ارزش ادراكات. اينها انصافاً قبلاً هيچ كدام به صورت «مسئله» در فلسفه اسلامى مطرح نبودند.
بله اين ها در فلسفه هاى ديگر مطرح شده و بى شك آشنايى مطهرى و طباطبايى با آنها باعث طرحش شده.
•شايد اصلاً دليل اين موضوع هم مواجه شدن كسى مانند طباطبايى و مطهرى با فلسفه هاى جديد بوده. چون «مسئله» كاملاً در بسترهاى اجتماعى شكل مى گيرد. احتمالاً يعنى مواجهه اينها با مسئله معرفت شناسى _ به عنوان يك موضوع فى حدنفسه _ تحت تاثير اثراتى بوده كه جبهه مقابل بر آنها گذاشته. چون اگر قرار بود زودتر اين اتفاق بيفتد، مى افتاد.
اصول فلسفه يك عكس العمل بسيار مناسب است براى دوره خودش. از آثار فارسى قبلى كه بخواهم اشاره كنم كه فلسفى بوده اند شايد قديمى ترينش دانشنامه علايى ابن سينا باشد. بعد رسائل فارسى سهروردى است، دره التاج قطب الدين است. بعد اخلاق ناصرى است تا اين اواخر ما مى رسيم به «بدايع الحكم» آقاعلى مدرس تهرانى فرزند ملا عبدالله زنوزى. با اين كه آقاعلى با كنت دوگوبينو آشناست و دوگوبينو هم مى گويد كه او رساله دكارت را مى شناسد و از من درباره هگل مى پرسد و كانت را مى شناسد، اما يك كلمه كه دلالت بر شناخت آقاعلى بر يك نفر از فلاسفه غربى بكند من در بهايش نيافتم. با اينكه بديع الملك ميرزا از او مى پرسد كه اين چند تا فيلسوف مطرح هستند و اين حرف ها را هم زده اند ولى در پاسخ به هيچ وجه چيزى نمى بينيم كه دلالت بر شناسايى او بكند. اما «اصول فلسفه» شايد اولين كتاب فلسفى اسلامى به زبان فارسى است كه كوشش مى كند از مبانى فلسفى خودش دفاع كند...
•البته با آگاهى نسبت به غرب...
بله، يك سرى مسائل تازه اى هم مطرح مى كند، اطلاعاتش هم از فلسفه غرب اطلاعات دست اولى نيست، ادعايى هم در اين حوزه ندارد. اطلاعاتش در سطح كتاب سير حكمت در اروپا است و چند ترجمه اى كه از امثال حميد عنايت و منوچهر بزرگمهر و ديگران.
•و شايد تقى ارانى...
... از تقى ارانى هم اسم مى برد. اما همين ها را خوب فهميده با اينكه منابعش بسيار محدود است اما نشان مى دهد كه فهم فلسفى بالايى دارد و از همين منابع درست توانسته  استخراج كند. البته اين كه مى گويم درست به اين معنا نيست كه همه مطالب اين كتاب (اصول فلسفه) قابل دفاع است. براى نمونه بحث «فلسفه و سفسطه» را در همان اولين مقاله با رئاليسم و ايده آليسم مطابقت مى دهد. ببينيد اگر ما امروز بخواهيم سفسطه را با ايده آليسم يكسان كنيم نشان مى دهد كه چقدر ما مشكل داريم.
•من هم اتفاقاً مى خواهم روى همين نكته حرف بزنم و باز هم روى عكس العملى بودن كتاب تاكيد كنم. اصلاً دليل اين كه فلسفه و سفسطه را با معيار رئاليسم و ايده آليسم جدا مى كنند مبتنى بر همان معيارى است كه در آن زمان در بخشى از حوزه انديشه چپ به وجود آمده بود. ايده آليسم به معناى افلاطونى يا هگلى اصلاً مورد نظر اين دو نويسنده نبود و انتخاب عنوان «روش رئاليسم» عليه آن ايده آليسمى بود كه معنايش با سفسطه _ در همان خاستگاه چپ _ معادل مى شد. و اين خودش تاييدى بر اين است كه اين كتاب در عكس العمل به اردوگاه چپ نگاشته شده.
اين كتاب با اينكه انگيزه اش عكس العمل است اما كوشش مى كند يك رنگ ايجابى و يك صبغه اثباتى داشته باشد. انگيزه اش هم هيچ مهم نيست كه براى چه نوشته شده است.
•نه، منظور من خاستگاه اجتماعى آن است.
نقاط قوتى دارد نقاط ضعفى هم دارد. همين كه فيلسوف ما ايده آليسم را كه بسيارى از فيلسوفان مهم مدرن به آن شناخته مى شوند به سفسطه تعبير مى كند نشان مى دهد كه دركش خيلى عميق نيست. اما اگر به شكل «نسبى» بسنجيمش نقاط قوتى دارد. يعنى آن را با كوشش هاى ديگر فلسفه مقايسه كنيم؛ مثلاً مطهرى را با سيد جلال الدين آشتيانى بسنجيم مشخص است كه آشتيانى هيچ كلمه تازه اى در آثارش جز شرح و حاشيه بر كارهاى ملاصدرا و برخى عرفا مشاهده نمى شود. اما مطهرى كمتر از آشتيانى فلسفه و عرفان اسلامى را نمى شناسد؛ اگر نگوييم كه بيشتر مى شناسد. با همه اينها توانست براى حل برخى مشكلات عقلى معاصر قدم هايى بردارد و همين است كه مطهرى را شاخص مى كند.
•پس حالا مى توانيم اين ويژگى ها را دسته بندى كنيم.
يكى به فارسى نوشتن،  يكى ساده نوشتن و عمومى كردن فلسفه و به تبع استادش طباطبايى طرح برخى مسائل تازه در حوزه فلسفى ايران. نمى گويم تازه به طور كلى چون خود مطهرى يك تقسيم بندى دارد كه خوب است خودش را هم در همين تقسيم بندى بسنجيم. مى گويد فلاسفه برخى شان صاحب مكتب هستند؛ برخى مبتكر يك يا چند مسئله فلسفى هستند، برخى نه مكتب تازه ارائه كرده اند نه مسئله تازه اى- اينها صرفاً چند تقرير تازه آورده اند. برخى هم كه اكثريت فلاسفه باشند صرفاً ناقل فلسفه هستند، كوشش مى كنند فلسفه را از نسلى به نسل بعدى منتقل كنند. بعد هم مى گويد در صاحب مكتب ها سه چهار فيلسوف شايد در حوزه فلسفه اسلامى بيشتر نداشته باشيم: فارابى، ابن سينا، سهروردى، ملاصدرا.
در رده دوم آنهايى كه مسئله تازه درست كردند هم چند نفرى بيشتر نيستند: ميرداماد، خواجه نصير، قطب الدين شيرازى و... ولى تقريرهاى تازه شايد بتوانيم چند فيلسوف را ذكر كنيم. امثال آقاعلى مدرس شايد در اين رده قرار بگيرند و ناقلان هم بيش از شايد نودوپنج درصد را تشكيل بدهند. ناقل فلسفه كسى است كه فلسفه را مى فهمد و مروج است و آموزش مى دهد و انتقال مى دهد. بايد بگوييم بسيارى از كسانى كه ما در زمان خودمان آنها را فيلسوف مى دانيم در دسته چهارم هستند.
شايد مطهرى بين رده سوم و چهارم در حال نوسان باشد. در برخى مسائل تحقيق هاى تازه اى دارد.
•در اين بحث تحقيق هاى تازه، سهم مطهرى در كتاب «اصول فلسفه و روش رئاليسم» چيست؟
مطهرى ظاهراً پاورقى هايى به كتاب نوشته اما اگر مثلاً دانشجويان پاورقى ها را نخوانند همان مباحث علامه  طباطبايى كه خودش از ساده نويسان بوده را نمى توانند بفهمند... علامه طباطبايى كوتاه و موجز مى نويسد...
•مى خواهم بدانم كه نقش مطهرى در اين كتاب صرفاً بسط دادن حرف هاى علامه است يا اين كه ما در اين پاورقى ها مى توانيم تقريرهاى جديدى پيدا كنيم؟
در آن جلدهايى كه در زمان حياتش منتشر شد به نظرم مطهرى شارح بسيار تيزهوشى است ولى چندان از متن فراتر نمى رود. اختلاف نظر قابل توجهى هم بين شارح و ماتن مشاهده نمى شود. يك جلدش هست كه در زمان مطهرى منتشر نشد و آن پاورقى ها به بحث قوه و فعل مربوط مى شود. اينجا اختلاف نظر است. بعد از شهادتش  يادداشت هاى كوتاهى از مطهرى منتشر شد كه من در رساله فوق ليسانسم به بسيارى از آنها استناد كردم. آنجا بين طباطبايى و مطهرى اختلاف نظر مشاهده مى شود. اتفاقاً همين بحث هايى است كه حول و حوش حركت جوهرى و مباحثى در آن زمينه مطرح مى شود. اينها هم متاسفانه بررسى نشده كه خود طباطبايى تفاوت منظرش با ملاصدرا چيست؟ اصلاً سئوال بالاتر؛ طباطبايى چه آراى تازه اى در حوزه فلسفه مطرح كرده است؟
اگر آموزش ما آموزش تاريخى بود و بعضى اقوال را در تاريخ خودش و در مقايسه با اقوال ديگر مى خوانديم مى توانستيم بگوييم كه طباطبايى اين كلمه را به فلسفه اضافه كرد و مطهرى اين تقرير تازه را.
اما امروز وقتى شما مى خواهيد مسائل فلسفه اسلامى را بررسى كنيد مى بينيد كه گويى از ابتدا همه يك حرف مى زده اند. يك مثال ساده اش: فكر مى كنيد اگر ملاصدرا گفته اصالت باوجود است از روز اول اين مسئله همين گونه بوده؟ ابن سينا هم از اول اصالت وجودى بوده، سهروردى هم از اول اصالت ماهيتى.
اصلاً فكر نمى كنيد اين مسئله كه مثلاً مطهرى به آن اشاره كرده، شناسنامه اش اصولاً به قرن دهم هجرى برمى گردد و قبل از قرن دهم اصلاً مسئله مطرح نبوده كه حالا موافق و مخالف مطرح باشد. يكى از نكاتى كه به نظرم مطهرى بر گردن آموزش فلسفه ما حق دارد اين تاريخى ديدن مسائل است. اين را از آقاى بروجردى تعليم گرفته. آقاى منتظرى در فقه از آقاى بروجردى نقل مى كند كه نوآورى هايى در فقه داشت و اين هم متاسفانه كم تر مورد توجه بوده است. هر مسئله اى را كه مى خواسته مطرح كند اول شناسنامه آن را مى گفته كه اين مسئله در چه تاريخى و توسط كدام فقيه در حوزه فقه اولين بار مطرح شد و فقهاى بعدى چه نكاتى بر آن افزودند. همين روش را مطهرى وارد فلسفه مى كند. چند مقاله كوتاه نوشته درباره «وجود ذهنى»، درباره «اصالت وجود»، درباره «تشكيك وجود» كه همين شيوه را به كار برده و واقعاً باعث شده در آموزش فلسفه قدمى برداشته شود. يعنى همين كه به سادگى بگويد كه بحث از اصالت وجود بحثى است كه به قرن ۱۱ برمى گردد و قبلاً مطرح نبوده است.
•براى همين است كه وقتى مى گوييم ابن سينا اصالت وجودى است بايد برويم و براى اين حرف شاهد و بينه پيدا كنيم وگرنه او هيچ وقت در اين مورد حرفى نزده.
اصلاً در اين زمينه حرفى نزده، جالب اين است كه حائرى سمنانى كتابى مى نويسد و اثبات مى كند كه ابن سينا اصالت ماهوى است و ژيلسون هم او را مايل به همين نكته مى داند.
مى گويد اگر بخواهيم مباحث را دنبال كنيم، آن تاريخ، دورانى است كه «ماهيت» بر ذهن بشرى غلبه دارد.
اعتبارى كه در كتاب هاى ژيلسون به وجود و ماهيت هست به همين نكته مى رسد كه حائرى سمنانى جداگانه و از يك وادى ديگر به آن رسيده بود. و اين درست خلاف برداشت ملاصدرا از ابن سينا است. به هر حال اين هم يكى از نوآورى هاى مطهرى است كه بسيار كار ارزنده اى است.
همين كه بگويد وجود ذهنى از قرن ششم هجرى مطرح شده و اولين بار فخر رازى و خواجه نصير هستند كه مطرحش مى كنند. تا پيش از آن اين اصطلاح را داشته ايم اما بحث مستقل وجود ذهنى را نداشته ايم.
•اصطلاحش را داريم يعنى چه؟ بالاخره همين اصطلاح دليل توجه به آن است.
يعنى اين اصطلاح به كار رفته اما هرگز به عنوان مسئله مستقل فلسفى مطرح نشده كه فروعى بر آن مترتب شود و برايش نتايجى ذكر كنند. اولين بار در «مباحث مشرقيه» فخر رازى است كه يك فصل جداگانه به اين بحث اختصاص مى يابد. مثل بحث ولايت فقيه كه مى گوييم اولين بار نراقى به عنوان يك بحث مستقل مطرح كرد، اينجا هم همين طور است.
اصلاً بحث موضوعى طرح كردن مسائل كارى بوده كه تا پيش از مطهرى رواج نداشت. مطهرى شروع كرد به اين كه مسئله به مسئله بررسى كند، تاريخى ببيند و بعد سير تطور هر مسئله را پيدا كند و نشان دهد كه تلقى امروز ما لزوماً تلقى هزار سال پيش نيست. خصوصاً نشان داده كه كدام مسائل فلسفى مثلاً از اصل ريشه يونانى داشته اند يا از ابتكارات خود فلاسفه اسلامى بوده اند. مى دانيد كه علامه يك جمله دارد مى گويد كه علماى اسلام مسائل فلسفى را از دويست به هفتصد مسئله رساندند؛ يك چنين عددى. هيچ وقت هم نمى گويد كه كدام هفتصد مسئله. مطهرى شروع به گفتن يك يك اين مسائل كرد ولى عمرش كفاف نداد. علامه هم معمولاً آدمى اهل مبالغه نبود. اگر اين تعداد مسئله را فلاسفه ما اضافه كرده باشند كار بسيار بزرگى است. لذا شيوه تاريخى ديدن از كار هاى مطهرى بود. مطهرى يك كار حاشيه اى هم كرده كه كار ارزشمندى است: يعنى نشان دادن طبقات فقها. در اين كار البته شيوه اش شيوه آقاى بروجردى است اما همين را در مورد فلاسفه اولين بار خود مطهرى است كه پياده مى كند. يعنى سير آموزش سينه  به سينه از استاد به شاگرد را تا استاد خودش استخراج مى كند. اين شايد پيش پا افتاده به نظر برسد ولى ما در فرهنگمان هيچ تاريخ «فلاسفه» اى هم نداريم چه برسد به تاريخ فلسفه. تاريخ فلاسفه مان اين بوده كه مى آمدند برحسب حروف ابجد اسم فيلسوف را با اسم كتاب هايش و... مى نوشتند و والسلام. حتى آراى  آنها هم چندان مهم نبود. اولين تاريخ فلاسفه در قالب استاد شاگردى، كارى بود كه مطهرى در كتاب «خدمات متقابل ايران و اسلام» مطرح كرد. ابتكار ديگر مطهرى اين بود كه در حوزه شرح نويسى كار تازه اى كرد كه الان بر تمام كار هاى ديگران سايه انداخته است. البته چيز ديگرى هم كه در اختيار مطهرى بود و قبل از او نبود «نوار» بود. نوار ضبط صوت، هم در انقلاب ما خيلى نقش داشته و هم در آموزش فلسفه ما! اولين بار بود كه توانستند درس يك استاد را ضبط كنند، پياده كنند و شايد الان هفتاد درصد كتاب هاى آقاى مطهرى در حوزه فلسفه وامدار نوار است. اگر نوار ضبط صوت نمى بود ما الان اينها را نداشتيم. درس هاى منظومه او را ضبط كردند و شرح مبسوط را كه قصد متفاوتى دارد. درس هاى اسفارش را هم ضبط كردند و منتشر شده. همه اينها چند جلد كتاب را تشكيل مى دهد. اين كتاب ها بعد از حدود بيست تا سى سال به علت كم كارى ديگر اساتيد هنوز كتاب هاى درسى محسوب مى شوند. نمى گويم بهترين كتاب هاى فلسفه، اما بهترين كتاب هاى آموزشى فلسفه به حساب مى آيند و در لابه لاى آنها مطالب ارزنده اى هم پيدا مى شود.
بعد از آن مى بينيم اساتيد معاصر مثل آقاى جوادى آملى يا حتى آقاى مصباح يزدى شروع مى كنند به فارسى نوشتن و از حوزه عربى نويسى بيرون مى آيند.
ولى حتى وقتى كار مطهرى را با استادانى كه بعد از او نوشته اند مقايسه مى كنيم مى بينيم كه گويى او بيش از ديگران مشكلات عقلانى معاصر را لمس كرده است و لذا براى پاسخ گويى آنها كوشش مى كرد؛ نمى گويم كه لزوماً عزم كرده بود و پاسخ مى داد.
در اين ميان شرح مبسوط منظومه شايد اولين كوشش براى يك فلسفه تطبيقى است. اگر بخواهيم مقايسه كنيم كتاب هايى كه آن زمان به فارسى منتشر شد شايد قوى ترين اش فلسفه فلسفه هگل اثر استيس است كه مرحوم عنايت ترجمه كرده. در آن زمان حداكثر تاريخ فلسفه هاى برتراند راسل و ويل دورانت ترجمه شده بود و سير حكمت در اروپا وجود داشت.
كتاب هاى ژان پل سارتر هم آن موقع خيلى مطرح بود. آن هم مثلاً كتابى مانند «تهوع» او. در حوزه توليد منظومه اى كه در حوزه ترجمه وجود داشته باشد هم هنوز كار جدى اى صورت نگرفته بود؛ كارى با فلسفه اسلامى هم نداريم. به نظر بعد از انقلاب در حوزه ترجمه فلسفه قدم بسيار بلندى برداشته شده است. جامعه به بلوغى رسيد كه نياز به منابع جدى تر فلسفه داشت. مطهرى با همان منابع محدود فارسى آن زمان اين كار را كرد. در آن كلاس ها چند نفر شركت مى كردند. امثال منوچهر بزرگمهر كه هم فلسفه مى فهميد و هم از صحبت هاى مطهرى ملول نمى شد و اين خيلى جالب بود. يعنى مطهرى توانسته بود معاصران اهل فلسفه خودش را به جدى بودن فلسفه اسلامى قانع كند.
•شما در مورد سيد جلال  آشتيانى جايى گفتيد حضور سيدجلال در دانشگاه هيچ تاثيرى در روش تدريس او نداشت و او همان روش حوزوى را در دانشگاه ادامه داد. وضعيت مطهرى در اين خصوص چگونه بود؟
مطهرى هم دانشگاه را متحول كرد و هم خود در دانشگاه متحول شد. هيچ كس حتى در آن دوران به هيچ وجه نمى توانست مطهرى را ناديده بگيرد و اين نكته بسيار قابل توجهى است. مطهرى آموخته بود كه چگونه به زبان فارسى و براساس نياز مخاطبانش سخن بگويد و اين اتفاق بزرگى بود. به همين خاطر هم فكر مى كنم بزرگ ترين جفا به مطهرى اين است كه متوليان انتشار آثارش هنوز مجموعه آثار او را كامل نكرده اند. اگر قرار است مطهرى را بزرگ بداريم بايد نقدش كنيم و مهم ترين ابزار اين نقد وجود مجموعه آثار اوست. كارى كه براى شريعتى در زمان بسيار كوتاه ترى انجام شد و كاش اين جفا به مطهرى نمى شد.
+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 22:1  توسط رضا  | 

محافظه كارى مدرن
محمد قوچانى
110430.jpg
نيم نگاه
اصلاح دين = اصلاح حوزه
اصلاح طلبى مطهرى در يك حركت دايره وار پس از مدتى به همان نقطه آغازين حركت او رسيد. مطهرى كه از اصلاح حوزه به اصلاح دين رسيد وقتى دريافت اصلاح دين ممكن است به انحراف آن منجر شود به اصلاح حوزه و تلاش براى دردست  گرفتن پرچم اصلاح طلبى دينى از سوى حوزويان رسيد.


شايد اين پرسش پيش پا افتاده به نظر آيد كه «اگر مرتضى مطهرى در عهد و عصر ما زنده مى ماند اصلاح طلب مى شد يا محافظه كار؟»؛ اما پاسخ دادن به اين پرسش درواقع نسبت ميان ما و مطهرى را روشن مى سازد و بى توجه به پيچيده انديشانى كه معتقدند چنين گزينه هايى گوياى گذشتگان ما نيست يا اغراق گرايانى كه گمان مى كنند افرادى چونان مطهرى مى توانستند يك تنه مسير تاريخ را عوض كنند و گزينه هايى فراخ تر را در اختيار ما قرار دهند، بايد اذعان كرد نه مطهرى راهى متفاوت از آنچه امروز ما طى مى كنيم داشت و نه ما هنوز از عهده پاسخگويى به پرسش هايى كه او در طرح آنها نقش داشت برآمده ايم. از سوى ديگر نقش مرتضى مطهرى در شكل گيرى مبانى جمهورى اسلامى چندان زياد است كه شكاف ها و چالش هاى كنونى (در حوزه سياست و ديانت) را بدون رجوع به او نمى توان شناخت. بنابراين جست وجوى نسبت مرتضى مطهرى و عصر ما امرى سرگرم كننده و تلاشى بيهوده نيست بلكه به يك معنا كليد ورود به مباحثه هاى معاصر است.
از مطهرى دو چهره و تابلوى فكرى در دست است: يك تابلو در دست اصلاح طلبان دينى است. كسانى كه روزگارى طولانى زير عكس مطهرى نشستند و عكس هاى يادگارى گرفتند. مى دانيم كه مطهرى در ميان روحانيان معاصر از زمره افراد متفاوتى بود كه بيش از حوزويان با دانشگاهيان رابطه داشت. آخرين خانه اى كه او از آن خارج شد منزل دكتر يدالله سحابى بود. از سال ۱۳۳۱ تا سال ۱۳۵۸ در تهران به سر برد و بيش از آنكه به عنوان مدرس حوزه علميه قم شناخته شود، استاد تمام وقت دانشگاه تهران بود. مطهرى پيش از دانشگاهى شدن مدت  زمان كوتاهى را در حوزه علميه مشهد (۱۶ _ ۱۳۱۰) سپرى كرد و آنگاه مدت بيشترى را در حوزه علميه قم (۳۱ _ ۱۳۱۶) به عنوان يك طلبه علوم دينى نزد استادانى مانند آيت الله بروجردى، آيت الله امام خمينى و علامه طباطبايى تحصيل كرد اما دوره درخشان حيات فكرى مطهرى در دوره پايتخت نشينى او بوده است. درباره علل مهاجرت وى از قم به تهران روايت هاى مختلفى در دست است. يكى از مشهورترين آنها حكايت از آن دارد كه ميان شاگرد و استاد؛ آيت الله مطهرى و آيت الله بروجردى فاصله و گلايه رخ داده بود. مرحوم بروجردى با وجود همه روشن انديشى هاى خويش در برابر پاره اى اصلاحات در حوزه علميه قم بدگمان بود. مخالفت ايشان با تحصيل دانشگاهى، تدريس فلسفه و فعاليت سياسى طلاب در مجموع تصادم هايى را با دو استاد حوزه و آموزگار مطهرى (يعنى آيت الله خمينى و علامه طباطبايى) فراهم آورد كه عواقب آن به آيت الله مطهرى هم رسيد. مرحوم بروجردى البته در مخالفت با اين موارد هريك استدلال و مبنايى داشت كه گذر زمان زاويه نگاه ايشان را نه از منظر جمود كه از منظر استقلال حوزه ثابت كرد اما در آن زمان نتيجه كار، دور شدن علامه طباطبايى از نهاد مرجعيت، سكوت اختيار كردن آيت الله خمينى و هجرت آيت الله مطهرى از قم بود. مطهرى هم مانند علامه طباطبايى اهل فلسفه و حكمت بود و هم مانند آيت الله خمينى اهل مبارزه و سياست و بر آن دو چيزى هم افزود و آن ورود به محيط دانشگاه بود. دانشگاهى كه رضاخان پهلوى براى مقابله با نهاد سنتى  آموزش يعنى حوزه ساخته بود اكنون پذيراى مردى معمم و دانش آموخته در همان نهاد سنتى بود. مرحوم مطهرى همچنين پاره اى آداب مرسوم حوزويان را كنار نهاد و همچون يك دانشگاهى زندگى كرد. خانه اى در قلهك تهران (منطقه اى خوش آب و هوا) اختيار كرد و از اتومبيل براى عبور و مرور استفاده كرد و با افراد «فكل  كراواتى» رفت و آمد كرد. مهدى بازرگان، يدالله سحابى و على شريعتى از مشهورترين دوستان مدرن مطهرى بودند. مطهرى طى اقامت خود در تهران بيش از پيش چهره يك استاد دانشگاه را به خود مى گرفت. به نهادهاى مدنى مدرن (مانند انجمن هاى دانشجويى، پزشكى و مهندسى) مى رفت. بر بالاى منابرى كه براى او تدارك مى ديدند به جاى مرثيه و مدحيه، خطبه و خطابه مى خواند و سخنرانى علمى مى كرد. در حوزه هاى علميه، طلاب دين يا مبلغ مى شوند يا مدرس يا مرجع تقليد. رسيدن به درجه مرجعيت آرزوى هر طلبه هوشمندى است و مبلغ دين شدن كف آمال يك طلبه را تشكيل مى دهد اما مطهرى هرگز در روياى مرجعيت فرو نرفت. پيش از او هم، علامه طباطبايى ترجيح داده بود استعداد و توان خود را مصروف فلسفه كند تا فقه، همچنان كه آيت الله خمينى اگر با محدوديت در تدريس فلسفه مواجه نمى شد شايد به راهى ديگر مى رفت اما مطهرى با همه توان اجتهادى و فقهى خويش نه فقط مدرس فلسفه كه محقق و مبلغ دين شد؛ به ساده كردن پرسش هاى دينى پرداخت و سعى كرد پاسخ هايى صريح و صحيح به آنها بدهد. اولين اين پرسش ها درباره نظام آموزشى حوزه هاى علميه بود. مطهرى اولين و شايد مهم ترين حوزوى همه تاريخ حوزه است كه از در نقد نهاد حوزه مى آيد تا جايى كه آن را «يك درخت آفت زده» (پيرامون انقلاب اسلامى، ،۱۳۶۱ ص ۱۴۶) مى خواند و خواستار شناسايى و حل مشكل اصلى سازمان روحانيت مى شود. هنگامى كه رئيس حوزه علميه قم آيت الله بروجردى درگذشت؛ استاد مطهرى به همراه علامه طباطبايى، مهندس بازرگان، آيت الله بهشتى، آيت الله طالقانى و گروهى ديگر از دينداران روشن انديش با نگارش و تدوين كتاب «مرجعيت و روحانيت» خواستار اصلاح نهاد حوزه شدند و نقد را از درون خويش آغاز كردند. بدين ترتيب اگر قرار بر آن باشد كه مارتين لوترى براى اسلام پيدا شود آن لوتر، مطهرى است. مطهرى نيز مانند لوتر از درون حوزه برخاسته بود و به نقد روحانيت پرداخت. عمده ترين نقدهاى مرحوم مطهرى بر حوزه هاى علميه ارتزاق آنان از راه دين، عوام زدگى روحانيت، عدم تعبيه نهادهايى كه ورود طلاب را به حوزه ها كنترل كنند و تورم علم فقه و اصول است. مسائلى كه تاكنون چنين به صراحت توسط هيچ روشنفكرى بيان نشده و بيان ناتمام برخى از آنها از سوى يكى از اصلاح طلبان دينى (عبدالكريم سروش) به بدترين نتيجه گيرى ممكن (بستن باب بحث) منتهى شد. آيت الله مطهرى در سال هاى بعد به اجتهاداتى كامل در مفاهيمى مانند حجاب، عدالت، كار، ربا، آيين هاى عزادارى، مليت و... دست زد كه هنوز در نوع خود بكر و بى نظير است. او به صراحت گفت كه عدالت معيار ديانت است نه برعكس، يعنى دين بايد عادلانه باشد نه عدالت، دينى. همچنين مطهرى محور نگاه، اقتصادى اسلام را از مالكيت به كار منتقل كرد و درباره ربا به گشودن باب تازه اى همت گمارد كه نگاه بدبينانه سنتى به بانكدارى مدرن را منتفى اعلام مى كرد. مطهرى همچنين اين شجاعت را داشت كه افراط در عزادارى و نسبت دادن امور غلوآميز به امامان شيعه را نقد كند (امرى كه حتى آيت الله بروجردى در آن ناموفق بود)، اهل سنت را نه تنها به رسميت بشناسد بلكه خواستار پيوند برادرى با آنان شود و در مقابل كسانى كه اهل كتاب را به اهل سنت ترجيح مى دادند از اهميت امر فلسطين سخن بگويد. او ابا نداشت كه خواستار شناسايى شمر امروز شود و بگويد سنت هاى ظلم ستيزانه شيعه در زمان متوقف نمى شود بلكه مى توان موشه  دايان را امروز بدل از يزيد گرفت. مرحوم مطهرى همچنين اولين روحانى شيعه بود كه مفهوم مدرن ملت را از مفهوم سنتى آن جدا كرد؛ در گذشته دو ملت بيشتر وجود نداشتند ملت اسلام و ملت كفر اما مطهرى درباره ملت ايران سخن گفت كه مفهومى اخص از ملت اسلام بود همچنان كه مطهرى باب فلسفه تاريخ و فلسفه سياسى را در حوزه باز كرد و اولين كتاب ها را در اين باره نوشت.
اين چهره از مطهرى چهره اى اصلاح طلب است. مطهرى تقريباً تمام سال هاى بارورى حيات فكرى خود را در قالب اين نقش ايفا كرده است. كار او بدان جا رسيد كه به عمومى ترين حوزه هاى زندگى شهرى مدرن وارد شد. تجربه هايى از ژورناليسم و داستان نويسى در مجموعه مقالاتى كه او براى مجله زن روز درباره حجاب نوشت يا مجموعه داستان هايى كه در قالب داستان راستان به نگارش درآورد از زمره فهم عميق او براى تحت تاثير قرار دادن طبقه متوسط جديدى بود كه او نمايندگانش را در دانشگاه ها ديده بود. مطهرى درك كرده بود كه با زبان غامض حوزه ها (كه در آن شمار واژگان فارسى اندك بود) و در قالب مباحث شاذ فقهى و اصولى نمى توان با جوانان طبقه متوسط ارتباط برقرار كرد. دغدغه او براى تداوم اين ارتباط تا زمان انقلاب اسلامى ايران پابرجا بود. مطهرى يكى از اولين كسانى بود كه فهميد ادغام دو مفهوم حكومت اسلامى و حكومت روحانى ممكن است پيروزى انقلاب اسلامى را در معرض ترديد هاى جدى قرار دهد، بنابراين به شبهه زدايى از مفهوم حكومت دينى پرداخت. تلاش مطهرى براى طرح مسئله آزادى با وقوع انقلاب شدت گرفت. اگر در گذشته مسئله عدالت موضوع مكرر مقالات و گفتار هاى او بود به تدريج آزادى در آثار مطهرى چنين مقامى يافت. طرح قاعده «دموكراسى شكل است و دين محتوا» ميراث مطهرى است كه هنوز روشنفكرى دينى گامى از آن فراتر نرفته است. طرح تئورى «نظارت فقيه» به عنوان معناى اصلى «ولايت فقيه» نيز گرچه به نظر مى رسد نظريه  اى جديد است اما در واقع بازخوانى آخرين دغدغه هاى مرحوم مطهرى است. مطهرى در كنار تلاش هاى نافرجام براى طراحى يك فلسفه سياسى در سال هاى بعد نسلى از فعالان سياسى را با همين آموزه ها پرورش داد كه اكنون در عصر ما هسته مركزى اصلاح طلبان را تشكيل مى دهند. مهم ترين اين افراد عبدالكريم سروش بود. سروش تا مدت ها وارث مطهرى شمرده مى شد. چه آن زمان كه «يادنامه استاد مطهرى» را تدوين مى  كرد چه زمانى كه در سالگرد شهادت او سخنرانى مى  كرد. انقلابيان جوان هم در روزگارى كه شريعتى به دليل پاره اى رفتار هاى خارج از نظام هوادارانش مورد تاييد حاكميت نبود ترجيح مى دادند به دامان مطهرى پناه ببرند. مطهرى در اين سا ل ها البته چندان مطلوب سنت گرايان نبود اما روحانى بودنش سبب مى شد حمايت از او آسان تر از حمايت از شريعتى باشد. در عين حال روابط اخلاقى و عاطفى مرحوم مطهرى با روشنفكرانى مانند مرحوم بازرگان مانع از آن مى شد كه حتى منتقدان روحانيت فضائل مطهرى را انكار كنند. اما مطهرى نماند تا اصلاح طلبى ناتمام خويش را در كوره جان هاى پس از انقلاب اسلامى به پايان رساند. از اين زمان تابلوى ديگرى از آن مرحوم در دست ها چرخيد و بر ديوار ها نصب شد. اين تابلو در دست محافظه كاران دينى است. محافظه كارى در اينجا به معناى همه كسانى است كه سنت ها را محصول عقلانيت و تجربه نسل هاى گذشته مى دانند و هرگونه بازنگرى و تجديدنظر طلبى در آنها را منوط به مقدمات سخت گيرانه اى مى  دانند كه از عهده هر كسى برنمى آيد. مطهرى البته از جمله افرادى است كه شايستگى چنين اصلاح و بازفهمى را داشت اما محافظه كاران سعى دارند مطهرى را از زاويه مخالفت هاى او با نوگرايى هايى خارج از اصول و ضوابط سنت اسلامى بشناسند.
در صدر اين اصول سنتى دانش فلسفى مطهرى قرار داشت. مهم ترين مقياس مطهرى براى سنجش حقيقت و حقانيت انديشه ها نه دين كه «منطق» بود. مطهرى «در آشنايى با علوم اسلامى» يك مبناى ثابت براى جهانى متغير به رسميت مى شناسد و آن پذيرش بديهياتى است كه در دانش ازلى انسان به رسميت شناخته شده است. مهم ترين اين بديهيات در دستگاه فلسفى مطهرى «فطرت» است. فطرتى كه مبناى عدالت، حقوق و آزادى ها را تشكيل مى دهد. مطهرى در عين حال طى سال هاى پايانى عمر خويش درمى يافت كه انحراف  هايى از مسير نوگرايى و اصلاح طلبى دينى وجود دارد. مهم ترين اين انحراف ها رشد و نفوذ چپ گرايى اسلامى بود. مطهرى متوجه شد تفاسير عدالت خواهانه از اسلام در حال تخفيف اين دين به ايدئولوژى جمع گرايانه اى است كه در آن از وجوه فردى و معنوى اسلام خبرى نيست. مطهرى متفكرى صدرايى بود كه فلسفه، دين و عرفان را درهم مى آميخت اما در انديشه چپ اسلامى از فلسفه و عرفان خبرى نبود و به جاى آن ماترياليسم و اگزيستانسياليسم ماركس و سارتر وارد اسلام شده بود. به همين جهت مرحوم مطهرى به دفاعى همه جانبه از فرهنگ ايرانى / اسلامى برخاست. از حافظ و حلاج دفاع كرد و اين تصور كه آنان مردانى دهرى مسلك بودند و از اسلام همچون پوسته اى براى زيربناى الحادى خود استفاده مى كنند را رد كرد. مطهرى در حالى كه خطيب ختم بنيان گذاران مجاهدين خلق بود و به نشانه احترام به آنها تا مدت ها از خضاب كردن محاسنش خوددارى كرده بود و به امام خمينى تلويحاً سفارش مى كرد از اينان دفاع كند در ادامه راه دريافت كه راه مجاهدين به ماركسيسم ختم مى شود. درك جديد مطهرى او را به نقد قرائت علم گرايانه (ساينتيستى) مرحوم بازرگان و جامعه گرايانه (سوسياليستى) مرحوم شريعتى هدايت كرد و اگرچه حتى بازرگان هم او را در نقد شريعتى همراهى مى كرد اما دوگانه مطهرى/ شريعتى تضادى جدى تر را نشان مى داد. ترديدى نيست كه مطهرى فكر شريعتى را انحرافى مى دانست اما نبايد كتمان كرد رويكرد پوپوليستى و عوام گرايانه شريعتى هم او را آزار مى داد. آن زمان عصر شريعتى بود و مطهرى با همه زواياى روشن بينانه اى كه داشت در افكار عمومى مقهور شريعتى شد. شريعتى مى  توانست جوانان را هيجان زده كند، به خيابان ها بريزد و به شور و شعار وادارد اما مطهرى قصد داشت آنان را آرام سازد و به آرامش برساند. سخنان شريعتى حماسى بود و خطابه هاى مطهرى فلسفى. مطهرى سئوال مى كرد و شريعتى جواب مى داد. گرچه شريعتى درس آموخته نظام تقليد و مقلد نبود و حتى بر آن مى شوريد اما بيش از مطهرى مرجع و مفتى بود و مى توانست راه را نشان دهد. در اينجا بود كه مطهرى بيش از پيش به فكر احياى نهاد روحانيت افتاد. ارائه نظريه نظارت فقيه، جوهر واكنش او در برابر كسانى بود كه به تدريج سعى داشتند اسلام خود را از نهادهايى غير از روحانيت بگيرند. مطهرى در مرورى بر «نهضت هاى اسلامى صدساله اخير» بر اين نكته تاكيد مى كند كه رهبرى هر نهضت سياسى و فكرى در ايران «بايد» برعهده روحانيت باشد تا دچار انحراف نشود. مطهرى در اين كتاب رهبرى را اتفاقاً برعهده همان افرادى مى داند كه مورد طعن روشنفكران جديد قرار مى گيرند. «امروز هم ما به خواجه نصيرالدين ها، بوعلى سيناها، ملاصدراها، شيخ انصارى ها، شيخ بهايى ها، محقق  حلى ها و علامه حلى ها احتياج داريم اما خواجه نصيرالدين  قرن چهاردهم نه خواجه نصيرالدين  قرن هفتم.» (ص۷۴) نقدهاى مطهرى بر ماركسيسم و ماترياليسم و نيز انديشه هاى التقاطى ميان اسلام گرايى و چپ گرايى در همين دوره شكل مى گيرد.
او اولين منتقد مفهوم اسلام انقلابى است چرا كه معتقد است چنين تفسيرى از اسلام به قلب ماهيت آن منتهى مى شود. مطهرى ضمن اعتقاد به مفهوم انقلاب اسلامى از الصاق هر پيوندى به اسلام اجتهادى ابراز نارضايتى مى كند. نقدهاى مطهرى در اين زمان در عين حال رنگ و بوى آزاديخواهانه هم دارد. مطهرى از معدود مجتهدان مسلمان است كه مقالات بسيارى را در اثبات معناى آزادى و دموكراسى نوشته است. اگر از پاره اى ايرادات فلسفى به او در تمايز آزادى عقيده و آزادى انديشه بگذريم.*مطهرى حامى آزادى است. مخالفت صريح و علنى او با «حكومت روحانيت» «و اين كه روحانيون نبايد كار دولتى بپذيرند آنان بايد در كنار دولت بايستند.» (۱۴۸) از جمله درخشان ترين فصول انديشه مطهرى است.
مطهرى در اين دوره يك محافظه كار راستين است. محافظه كارى همچون آيت الله بروجردى كه با دولتى شدن، سياسى شدن، چپ گرايى و انقلابى گرى روحانيون مخالف است، از التقاط انديشه هاى اسلامى و غربى در هراس است و هنوز دانش آموختگان حوزه هاى علميه را وارثان اصلى و مفسران رسمى دين مى داند و بولفضولى ديگران را در كار دين نمى پذيرد؛ خاصه كسانى كه فلسفه نخوانده باشند، دانش آموخته غرب باشند و درس اساتيد حوزه را نديده باشند؛ يعنى همه چيزهايى كه شريعتى نماد آن بود!
•••
پيدايش مرتضى مطهرى در عصر ما محصول يك چالش درونى در حوزه هاى علميه بود. مجتهدى جوان از قم به تهران مهاجرت كرد و با به دست آوردن كرسى استادى در دانشگاه تهران، منبر مرجعيت در حوزه قم را وانهاد. مطهرى اگر در قم مانده بود فقيهى همچون هم درس و هم  بحث خويش آيت الله منتظرى مى شد و هم اكنون در رديف مراجع تقليد به شمار مى رفت اما او ترجيح داد در تهران همراه با طبقه متوسط جديد تغيير كند و به نيازهاى عصر خويش پاسخ گويد. همين موقعيت جديد اجتماعى و شهرى از مرتضى مطهرى اصلاح طلبى دينى ساخت. اصلاح طلبى مطهرى از زمانى آغاز شد كه او دريافت نظام سنتى توليد دانش در ايران پاسخگوى نيازهاى عصر جديد نيست. مدرنيزه شدن اين نظام البته به معناى افزايش سطح تكنولوژى مورد استفاده در نظام آموزشى حوزه نبود بلكه مطهرى معتقد به طرح نظريه هاى تازه برمبناى دستگاه سنتى بود. مطهرى دريافت پاره اى علوم و دانش هاى مدرن اصولاً در حوزه هاى علميه ما همتا و همانندى ندارد. با وجود اين اصلاح طلبى مطهرى در يك حركت دايره وار پس از مدتى به همان نقطه آغازين حركت او رسيد. مطهرى كه از اصلاح حوزه به اصلاح دين رسيد وقتى دريافت اصلاح دين ممكن است به انحراف آن منجر شود به اصلاح حوزه و تلاش براى دردست  گرفتن پرچم اصلاح طلبى دينى از سوى حوزويان رسيد. مطهرى در برابر ارتجاع همان واكنشى را نشان مى داد كه روشنفكران انجام مى دهند و در برابر نوگرايى به روشى پناه برد كه محافظه كاران. او همچون محبوب تاريخى خود ملاصدرا در پى جمع عقل و دين و ايجاد عقل دينى بود. پروژه اى كه به يك ميزان در برابر نوگرايى محافظه كارانه و در برابر سنت گرايى نوگرايانه است. مطهرى يك محافظه كار مدرن بود.
پى نوشت:
* به گفت و گوى شرق با على لاريجانى در همين يادنامه رجوع كنيد.
 
۱۰ مطلب زیر همگی از روزنامه شرق
+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 21:59  توسط رضا  | 

گزارشى از كتاب هاى استاد مطهرى
حركت
در واقعيت عصر
مريم صادقى بهمنى
110424.jpg
«اين بنده از حدود بيست سال پيش [۱۳۳۲ ش] كه قلم به دست گرفته مقاله يا كتاب نوشته ام، تنها چيزى كه در همه نوشته هايم آن را هدف قرار داده ام حل مشكلات و پاسخگويى به سئوالات است كه در زمينه مسائل اسلامى در عصر ما مطرح است.» اين گفته مرحوم مطهرى بيانگر آن چيزى است كه به او قدر و منزلت خاص بخشيد. عالم اسلامى بايد بداند كه درد چيست و درمان كدام است و نيازها و ضرورت هاى جامعه چيستند. فيضيه و حوزه هاى علميه را شايسته نيست خاموش نشينند و شاهد فقر مادى و معنوى امت اسلامى باشند. مرحوم مطهرى روحانى درد آشنا و مسئوليت شناس دوران خويش بود. همين ويژگى او موجب شد كه در ميان شاگردان علامه طباطبايى از شكوه و شوكتى خاص برخوردار شود. گستردگى فكر، درك زمانى، شناخت مسائل، توجه به واقعيات، حركت در واقعيت عصر، جامعيت نمونه، همه و همه مسائل و حقايقى است كه از مطهرى مرزبانى توانمند ساخت. احساس مسئوليت مطهرى را وا مى داشت تا «حضور اجتماعى» داشته باشد، از نوشتن حواشى بر كتاب اصول فلسفه و روش رئاليسم و نوشتن مقاله كتاب سوزى در ايران و مصر و رساله مسئله حجاب گرفته تا دفاع از تحريف مقاصد عرفانى در شعر فارسى با تحريفات حادثه عاشورا و مقاله نويسى براى مجله «زن روز» آن روز در همه جا و همه جا از روى اعتقاد و مسئوليت قلم مى زد و كار مى كرد. از اين رو آثار وى را كه معرف شخصيت او هستند بايد در پرتو اين معنى ديد. نگاهى به شمارى از آثار اين بزرگوار مى تواند ما را اندكى با عظمت كار سترگى كه او انجام داده است، آشنا سازد.
• اصول فلسفه و روش رئاليسم
اولين اثر مهم استاد مقدمه و پاورقى بر اصول فلسفه و روش رئاليسم است كه در اسفندماه سال ۱۳۳۲ منتشر شد. متن اين كتاب نوشته مرحوم علامه طباطبايى است ولى از آنجا كه به واسطه ايجاز بر بسيارى افراد دشوار مى نمود از مرحوم علامه طباطبايى خواستند تا شرحى بر آن نوشته شود. حضرت علامه طباطبايى نيز جز مطهرى شخص ديگرى را شايسته انجام اين كار ندانست. «هدف اين كتاب فقط اثبات بى پايگى فلسفه مادى (ماركسيسم) نبود بلكه طرح مسائل دقيق جديد فلسفى نيز بود. هدف اصلى اين كتاب به وجود آوردن يك سيستم فلسفى عالى براساس استفاده از زحمات گرانمايه هزار ساله فلاسفه اسلامى از ثمره تحقيقات وسيع و عظيم دانشمندان مغرب زمين از به كار بردن قوه ابداع و ابتكار است و لذا در اين سلسله مقالات هم مسائلى كه در فلسفه قديم نقش عمده را دارد و هم مسائلى كه در فلسفه جديد حائز اهميت است، طرح مى شود و در ضمن به قسمت هايى مى رسد كه نه در فلسفه اسلامى و نه در فلسفه اروپايى سابقه ندارد.» در اين مجموعه پنج جلدى مجموعاً چهارده مقاله فلسفى مورد بحث قرار مى گيرد كه برخى از آنها عبارتند از: رئاليسم و ايده آليسم، علم و ادراك، ارزش معلومات، پيدايش كثرت در ادراكات، ادراكات اعتبارى، مسائل وجود و الهيات بالمعنى الاخص. عبدالكريم سروش اين كتاب را مهمترين كتاب ۵۰ سال اخير مى داند.
• حركت و زمان در فلسفه اسلامى
دربرگيرنده كنفرانس هايى است كه طى سال هاى ۵۴ تا ۵۷ همه هفته در حوزه علميه قم توسط استاد براى جمع كثيرى از طلاب ايراد مى شد، اين كتاب پنج جلدى مشتمل بر برخى فصول اسفار است و در واقع جزء درس هاى اسفار استاد به شمار مى آيد. برخى از عناوين كتاب چنين است، تحقيق در حركت كميه، موضوع در حركت كميه، بقاى موضوع در حركت و رابطه نفس و طبيعت، برهان بر حركت جوهرى، در ربط حادث و قديم.
• درس هاى الهيات شفا
اين كتاب مجموعه درس هاى استاد از كتاب «شفا»ى شيخ ابوعلى سينا است. محل برگزارى اين كلاس ها در يكى از حجره هاى مدرسه مروى بوده است كه بعد از يكى دو سال به منزل استاد منتقل مى شود. در اين مجموعه فصل سوم از مقاله چهارم، فصل اول تا نهم مقاله پنجم، فصل اول تا پنجم و ترجمه سيزدهم و چهاردهم از مقاله ششم و فصل اول تا سوم از مقاله هفتم، كتاب «شفا» بررسى و تشريح شده است. در امور عامه و كيفيت وجود آن، لواحق وحدت و كثرت تعريف علت و معلول، كلى طبيعى و... برخى از مباحث اين كتاب است.
• شرح مبسوط منظومه
اين كتاب تنظيم و تدوين يافته درس هاى شرح منظومه حكيم متاله حاج ملا هادى سبزوارى است كه در سال هاى آخر حيات ايشان با حضور برخى دانشجويان و اساتيد فلسفه دانشگاه تهران در منزل آن بزرگوار تدريس مى شد، اين درس ها به صورت بحث آزاد صورت مى گرفت، لذا گاهى حضار اظهارنظر كرده اند و برخى از مسائل فلسفه غرب را در مقايسه با فلسفه اسلامى تطبيق داده اند، اهم مسائلى كه در اين مجموعه چهارجلدى به آنها پرداخته شده است، عبارتند از: بداهت وجود، اشتراك معنوى وجود، اصالت وجود، وحدت و كثرت وجود، وجود ذهنى، اتحاد عاقل و معقول، معقولات ثانيه، مسائل مربوط به عدم و...
• فطرت
عنوان بحث هايى است كه در سال هاى ۱۳۵۵ و ۱۳۵۶ شمسى در تهران و در جمع معلمان و دبيران مدرسه نيكان طى ۱۰ جلسه ايراد شده و ظاهراً به دليل برخورد با نهضت اسلامى و افزايش مشاغل اجتماعى استاد شهيد متوقف شده است. مسئله فطرت براى مطهرى از اهميت بسزايى برخوردار است، چرا كه بر مبناى پذيرش آن بسيارى از مسائل مربوط به انسان را قابل تفسير منطقى مى داند. حتى بدون قبول فطرت نمى توان به دفاع عقلانى از عقايد اسلامى برآمد. از نظر او فطرت ام المسائل اسلامى و انسانى است، بحث هايى كه او در زمينه تعليم و تربيت، فلسفه اخلاق، فلسفه تاريخ، حقوق بشر، ايدئولوژى، اصول عقايد اسلامى و... مطرح مى سازد همه بر مبناى فطرت است.
• خدمات متقابل اسلام و ايران
در دوران پهلوى نوعى ناسيوناليسم افراطى در زير لواى احياى فرهنگ و تمدن ايران باستان ترويج مى شد. برخى نويسندگان و روشنفكران به دفاع از قوميت ايرانى پرداخته و در زير لواى مبارزه با عربيت برخى دستاوردهاى اسلام در ايران را مورد انكار قرار مى دادند. در دوران رضاخان فرهنگستانى به وجود آمد تا زبان فارسى را از لغات عربى بپيرايد. ذبيح بهروز از جمله كسانى بود كه ضديت با قوم عرب را به شدت ترويج مى كرد. ابراهيم پورداوود هم تعصب مخصوصى به بر ضد نژاد عرب و هر چه راجع به عرب است، داشت. اين كتاب مرحوم مطهرى براى پاسخگويى به برخى پرسش ها و نيازهاى روز در زمينه تبيين رابطه اسلام و ايران به نگارش درآمد. در اين اثر سه مسئله اساسى مورد بحث و بررسى قرار گرفته است: ۱- اسلام و مسئله مليت ۲- خدمات اسلام به ايران ۳ _ خدمات ايران به اسلام به زعم مطهرى اسلام چيزهايى را از ايران گرفت و چيزهايى را به آن اعطا كرد. اولين چيزى كه با ورود اسلام از ايرانيان گرفته شد، تشتت افكار و عقايد مذهبى بود. اسلام عقيده و آرمان واحدى را براى ايرانيان به ارمغان آورد و همين وحدت عقيده و آرمان موجب برقرارى احساسات برادرى ميان آنها شد. اسلام دروازه سرزمين هاى ديگر را به روى ايرانيان و دروازه هاى ايران را به روى فرهنگ هاى ديگر گشود تا ايرانيان از يك سو استعداد و لياقت خود را به ديگران اثبات كنند و از سوى ديگر با آشنا شدن با فرهنگ هاى ديگر قدم عظيمى در توسعه تمدن بشرى بردارند. مطهرى ورود فرهنگ هاى يونانى، هندى و مصرى را به ايران نه تنها _ مانند برخى معاصران _ مخالف با روح فرهنگ اسلامى نمى داند كه آن را زمينه ساز رشد و شكوفايى استعدادهايى نظير فارابى، ابن سينا و ابوريحان مى داند. اسلام به زن شخصيت داد و از تساوى حقوقى و استقلال اقتصادى او حمايت كرد. اسلام عاريه دادن زن، ازدواج نيابى، ازدواج با محارم و ولايت شوهر بر زن را از ميان برد. نظام طبقاتى و امتيازات خاندان ها از ميان رفت و فاصله ميان كفاش زاده و موبدزاده پر شد.
• علل گرايش به مادى گرى
هسته مركزى مطالب كتاب دو سخنرانى است كه مرحوم مطهرى در سال هاى ۴۸ و ۴۹ بنا به دعوت انجمن اسلامى دانشجويان دانشسراى عالى در دانشسرا ايراد كرده است. اين كتاب به بحث درباره علل و عواملى گرايش به مادى گرى اختصاص دارد. ايشان هفت دليل براى گرايش به مادى گرى در جوامع غرب ذكر مى كنند و هر دليل را در بخش جداگانه مورد بررسى قرار مى دهند. اولين علتى كه براى گرايش به مادى گرى در جوامع غرب ذكر شد «نارسايى مفاهيم دينى كليسا» است اين عامل در دو قسمت: نارسايى مفاهيم كليسايى در مورد خدا و ماوراء الطبيعه و خشونت هاى كليسا، توضيح داده شده است. مولف با اشاره به دستگاه تفتيش عقايد، آمارهايى از شكنجه ها و كشتارهايى كه به وسيله كليسا انجام شده، ذكر كرده است. كليسا پاره اى از معتقدات علمى بشرى موروث از فلاسفه پيشين و علماى كلام مسيحى را در رديف اصول مذهبى قرار داد و مخالفت با آنها را موجب ارتداد دانست. دومين علتى كه براى گرايش به مادى گرى ذكر شده «نارسايى مفاهيم فلسفى غرب» است. اين بخش كه مفصل ترين بخش كتاب و حدود نيمى از مطالب متن را در برگرفته، چند مسئله مهم فلسفى را مطرح مى كند. مسائل فلسفى در اين بخش عبارتند از: توضيح جهان با دليل و نه با علت، نخستين علت يا عله العلل، وحدت ذهن و عين، توحيد و تكامل، تصادف، مفهوم آفرينش سومين علت گرايش به مادى گرى «نارسايى مفاهيم اجتماعى و سياسى» بود. در نتيجه اين نارسايى طرفداران استبداد سياسى براى توده مردم در مقابل حكمران حقى قائل نشدند و تنها چيزى كه براى مردم در مقابل حكمران قائل شدند وظيفه و تكليف بود. طرفداران استبداد سياسى مسئله خدا را مطرح كردند و مدعى شدند كه حكمران در مقابل مردم مسئول نيست بلكه او در برابر خدا مسئول است. از اين رو در افكار و انديشه ها نوعى ملازمه و ارتباط تصنعى ميان اعتقاد به خدا از يك طرف و اعتقاد به لزوم تسليم در برابر حكمران به وجود آمد و چون افراد فكر مى كردند كه اگر خدا را بپذيرند بايد اختناق اجتماعى را نيز بپذيرند و اگر بخواهند آزادى اجتماعى داشته باشند، بايد خدا را انكار كنند بدين جهت آزادى اجتماعى را ترجيح دادند.
• اسلام و نيازهاى زمان (يك و دو)
جلد اول اين كتاب مشتمل بر ۲۶ سخنرانى است كه در زمستان ۱۳۴۵ شمسى و در شب هاى ماه مبارك رمضان در مسجد اتفاق (تهران) و در يك جمع عمومى ايراد شده به همين جهت بيانى ساده و روان دارد. جلد دوم مشتمل بر مباحثى است كه در سال ۱۳۵۱ شمسى در انجمن اسلامى پزشكان ايراد شده است. مجموعاً در اين دو مجلد، موضوع چگونگى انطباق قوانين اسلامى با شرايط مختلف زمانى از راه مكانيسم هايى كه در خود اسلام پيش بينى شده مورد بحث و بررسى قرار گرفته است. در بحث از رابطه اسلام با مقتضيات زمان چند پرسش مبنايى مطرح است:
۱ _ آيا اسلام به اداره امور دنيوى انسان ها توجه دارد يا نه؟ آيا دين عهده دار اداره جامعه انسانى است يا نه.
۲ _ آيا احكام اجتماعى اسلام ثابت است يا متغير؟ آيا اين احكام فقط مربوط به عصر بعثت نبوده است؟
۳ _ آيا اسلام براى بقاى خود نياز به هماهنگى با زمان دارد يا نه؟ آيا اسلام نبايد خود را با شرايط زمان هماهنگ سازد؟
به زعم مرحوم مطهرى انسان هم از بعد فردى و شخصى نيازمند دين است و هم از لحاظ اجتماعى. دين از يك سو پشتوانه اخلاق و قانون است و از سوى ديگر به عنوان ايدئولوژى مى تواند پاسخگوى نيازهاى دنيا و آخرت انسان ها باشد. مرحوم مطهرى معتقد است كه دين داراى چنين كاركردى است.
۱ _ تامين كننده سعادت آدمى
۲ _ ارائه دهنده بايدها و نبايدها
۳ _ هدف ها و وسيله ها را نشان مى دهد
۴ _ مسئوليت بخش و تكليف زا است
و در عين حال چون بر مبناى وحى و مطابق با فطرت است مطلق و هميشگى است و در بحث از اسلام و مقتضيات زمان، اشكال اساسى همزيستى و هماهنگى ميان دو شى متضاد است. يعنى واقعيتى كه در طبيعت خود ثابت و لايتغير است با واقعيتى كه در طبيعت خود متغير و سيال است. چگونه مى توانند با يكديگر جمع شوند. اسلام به عنوان يك دين، امرى ثابت است كه جاودان و نسخ ناپذير است، اما مقتضيات زمان و شرايط زندگى بشر امرى تغييرپذير و ناپايدار است. دينى كه ثابت است، چگونه مى تواند راهنماى زندگى بشر باشد كه همواره متغير است. (بذرهاى كتاب قبض و بسط تئوريك دكتر سروش را اينجا مى يابيد و تاثيرپذيرى وى از مرحوم مطهرى را). پاسخ مرحوم مطهرى چنين است:«اصل طرح ما اين است كه نه اسلام در ذات خودش به طور مطلق نامتغير است؛ يعنى هيچ جنبه تغيير در آن وجود ندارد و نه زمان و شرايط زمان اين طور است كه جبراً همه چيز در آن، تغيير مى كند و بايد هم تغيير كند. بعضى چيزهاست كه تغيير نمى كند و يا لااقل بايد تغيير نكند، يعنى ما بايد جلوى تغييرش را بگيريم و آن را ثابت نگه داريم تا حركت در مدار آن قرار بگيرد.»«داستان راستان» عنوان كتابى است كه در سال ۱۳۴۳ انتشار يافت، در سال ۱۳۴۴ بهترين كتاب سال شناخته شد و جايزه سازمان جهانى يونسكو را دريافت كرد.«انسان و سرنوشت» در سال ۱۳۴۵ منتشر شد اين كتاب درباره مسئله قضا و قدر است برخى از مستشرقين، اعتقاد مسلمين به قضا و قدر را يكى از عوامل انحطاط آنها دانسته اند. مرحوم مطهرى به نقد اين ادعا مى پردازد.«مسئله حجاب» حاصل چند سخنرانى استاد مطهرى در انجمن اسلامى پزشكان درباره حجاب اسلامى است كه در سال ۱۳۴۷ منتشر شد. اين كتاب در شرايطى انتشار يافت كه رژيم پهلوى مى كوشيد با استحاله فرهنگى با حجاب مبارزه كند.«نظام حقوق زن در اسلام» اين كتاب مجموع مقالاتى است كه استاد شهيد طى سال هاى ۴۶ _ ۴۵ شمسى در مجله زن روز تحت عنوان «زن در حقوق اسلامى» نشر دادند اين مقالات در پاسخ به سلسله مقالاتى نگارش يافت كه در آنها پيشنهادهايى درباره تغيير قوانين مدنى مربوط به حقوق خانوادگى ارائه شده و مطالبى بر ضد نصوص مسلم قرآن عرضه گرديده بود.«انسان كامل» اين كتاب مجموعه اى است مشتمل بر تنظيم شده سيزده جلسه سخنرانى تحت همين عنوان كه در سال ۱۳۵۳ و در ماه مبارك رمضان ايراد شده است. استاد شهيد در اين سلسله سخنرانى ها براى آنكه آشكار سازند كه اسلام يك دين جامع است و انسان اسلام انسانى است چند بعدى كه همه دستورات اين مكتب الهى را به طور هماهنگ به مورد اجرا مى گذارد و براى آنكه جوانان مسلمان را از نگرش يك بعدى به اسلام مصون بدارند اين بحث را مطرح كردند كه البته نظر ساير مكاتب درباره «انسان كامل» نيز از جمله مكتب سوسياليسم، مكتب اگزيستانسياليسم، مكتب عرفان، مكتب عقل و... مورد نقد و بررسى قرار گرفته است.
• پيرامون انقلاب اسلامى
اين كتاب مشتمل بر برخى سخنرانى ها و نيز مصاحبه هاى تلويزيونى استاد شهيد پيرامون انقلاب اسلامى ايران و نظام جمهورى اسلامى است. در اين مجموعه، موضوعاتى همچون آزادى تفكر و عقيده، ماهيت و عوامل انقلاب اسلامى، نسبت جمهورى اسلامى با دموكراسى، معنويت در انقلاب اسلامى و روحانيت و انقلاب اسلامى مورد بحث قرار گرفته است.
• پيرامون جمهورى اسلامى
اين كتاب مجموعه اى است متشكل از شش بخش، بخش اول عبارت است از يك مصاحبه مطبوعاتى كه در تاريخ ۲۷/۱/۵۸ يعنى دو هفته قبل از شهادت استاد با ايشان انجام شده است. بخش دوم مقاله اى است پيرامون «وظايف حوزه هاى علميه». بخش سوم شامل يك مقاله تحت عنوان «نقش بانوان در تاريخ معاصر ايران» و نيز يك سخنرانى تحت عنوان «نقش زن در جمهورى اسلامى» مى باشد كه هر دو بعد از پيروزى انقلاب اسلامى نگارش و ايراد شده است. بخش چهارم اين كتاب را يك سخنرانى تحت عنوان «اهداف روحانيت در مبارزات» تشكيل مى دهد كه در آبان ۱۳۵۷ يعنى چند ماه قبل از پيروزى انقلاب اسلامى در دانشگاه صنعتى شريف ايراد شده است. بخش پنجم اين كتاب متشكل از دو سخنرانى درباره آزادى عقيده است كه در پاييز ۱۳۴۸ شمسى در حسينيه ارشاد ايراد شده است. بخش ششم نيز يادداشت هايى است پيرامون «اسلام و انقلاب» و مسايل حكومت. و در پايان ذكر خاطره اى از آيت الله منتظرى در مورد مرحوم مطهرى خالى از لطف نيست. «به ياد دارم كه در همان اوايل آشنايى ما با يكديگر ايشان به نماز شب مقيد بود و مرا نيز بدان تحريص مى كرد و من به بهانه اينكه آب حوض مدرسه شور و كثيف و براى چشمانم مضر است از آن شانه خالى مى كردم. تا اينكه شبى در خواب ديدم كه در خوابم مردى مرا بيدار كرد و گفت: من عثمان بن حنيف نماينده حضرت اميرالمومنين على(ع) هستم. آن حضرت به تو دستور داده اند به پاى خيز و نماز شب را به پاى دار و اين نامه را نيز آن حضرت براى تو فرستاده اند. در آن نامه با حجم كوچكى كه داشت با خط سبز روشن نوشته شده بود: «هذه برائه لك من النار.»
من در عالم خواب با توجه به فاصله زمانى حضرت على(ع) متحيرانه نشسته بودم كه ناگاه در همان حال تحير مرحوم آيت الله مطهرى مرا از خواب بيدار كرد. در حالى كه ظرف آبى در دست داشت، گفت: اين آب را از رودخانه تهيه كرده ام. برخيز و نماز شب بخوان و بهانه مجوى.»(كيهان ۱۲/۲/۱۳۶۳ )
+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 21:56  توسط رضا  | 

استاد مطهرى ايدئولوگ جمهورى اسلامى؟
گفت وگوى شرق با دكتر على لاريجانى
110433.jpg
على لاريجانى فقط از آن جهت كه داماد آيت الله مطهرى است طرف گفت وگوى شرق قرار نگرفته است. او در ساليان گذشته (به خصوص دهه ۷۰) يكى از مديران ارشد فرهنگى در جمهورى اسلامى بوده و نقش مهمى در طراحى و اداره نظم فرهنگى مورد علاقه سران نظام داشته است. از سوى ديگر على لاريجانى دانش آموخته رياضيات و فلسفه است و بى گمان انكار نمى كند كه در تلاش است ميان انديشه شهيد مطهرى و نظام جمهورى اسلامى پيوندى عملى و عملياتى ايجاد كند. به همين جهت براى نقد و بررسى نسبت استاد مطهرى و جمهورى اسلامى انتخاب لاريجانى انتخاب مناسبى است. در ۱۰ سالگى در قم در بيت پدرش آيت الله العظمى ميرزا هاشم آملى با استاد مطهرى آشنا شد. مناسبات علامه سيدمحمد حسين طباطبايى و استاد مطهرى وى را به اين نتيجه رساند كه مطهرى فرد نافذ است و اين نفوذ هنوز ادامه دارد. اولين كتابى كه از شهيد مطهرى خواند رساله «عدل الهى» بود كه خود مى گويد شايد به همين دليل رسوب و نفوذ آن هنوز در لاريجانى (حتى در اين مصاحبه) باقى است. از هنگامى كه براى كلاس ۱۲ به دبيرستان دكتر هشترودى تهران  آمد بيش از پيش با استاد مطهرى (كه در اين زمان به تهران كوچ كرده بود) مانوس شد و در اواخر سال ۱۳۵۷ به عضويت خانواده او در آمد. على لاريجانى از شخصيت عجيب استاد مطهرى مى گويد، از ذهن برنامه ريز او هنگامى كه كيهان را در دست على لاريجانى ديد و وقتى در آن خواند كه اعتصاب شركت نفت ملت را پريشان كرده است به فكر راهى افتاد تا بحران را حل كند. شايد فشار بيش از اين به مردم نتيجه عكس داشت، در نتيجه مرحوم بازرگان و آقاى هاشمى به پيشنهاد آقاى مطهرى از سوى امام و شوراى انقلاب راهى جنوب شدند و وقتى لاريجانى از آقاى مطهرى پرسيد چرا خودتان نرفتيد؟ از ميل استاد مطهرى به عدم مداخله در اين گونه امور و تنها هدايت و برنامه ريزى آن روايتى شنيد. گفت وگوى شرق با على لاريجانى در آستانه ورود او به انتخابات رياست جمهورى معناى ديگرى هم دارد؛ نشان و نشانه اى از طرز تفكرى كه قصد دارد آينده ايران را بر مبناى اين فلسفه سياسى سامان دهد.

•به نظر مى رسد كه جمهورى اسلامى درباره مرحوم مطهرى نسبت به ديگر متفكران معاصر حسن ظن بيشترى دارد به گونه اى كه پاره اى ايشان را ايدئولوگ جمهورى اسلامى خوانده اند چرا كه هم بنيان گذار جمهورى اسلامى ايشان را در مجموع تاييد كرده اند (اتفاقى كه درباره هيچ متفكر ديگرى رخ نداده) و هم مقام رهبرى آراى استاد مطهرى را زيربناى فكرى نظام جمهورى اسلامى دانسته اند. با اين اوصاف شما گمان مى كنيد مى توان از آراى آقاى مطهرى قرائتى ايدئولوژيك به دست داد؟ مقصود از ايدئولوژى در اينجا مجموعه اى به هم پيوسته  از ديدگاه هاى فلسفى و سياسى و اجتماعى است كه ما را به يك عمل خاص سوق دهد.


اگر مقصود شما اين باشد كه آقاى مطهرى ايدئولوژى جداگانه اى از عقبه فكر اسلامى ارائه كرده است، پاسخ منفى است اما اگر مقصود منظومه اى از آرا و افكار با مبانى تفكر اسلامى است كه با هم سازگارى دارد پاسخ مثبت است. ربط وثيقى كه ميان حقوق فرد و حقوق اجتماع در آراى آقاى مطهرى وجود دارد، تئورى عدالت كه در آراى ايشان وجود دارد و اعم از عدالت الهى، عدالت فردى و عدالت اجتماعى است، تئورى آزادى ها و منشاء آنكه در فطرت بشر است و اينكه عدالت اجتماعى چه معنايى دارد، يا اينكه جامعه را با نصوص اسلامى چگونه مى توان جامعه اى متناسب و مطلوب ساخت يا نسبت نظام اقتصادى اسلام و نظام اقتصادى ماركسيستى و ليبراليستى چيست در آراى آقاى مطهرى طرح شده و ايشان توانسته اند مجموعه اى منسجم از فلسفه و اخلاق و تفكر را ارائه كنند، البته اينكه در مقام اجرا چگونه به اين  آرا عمل شده است يا اينكه فقط بخش هايى از اين منظومه فكرى روشن شده بديهى است. اما مى توان قرائتى منسجم از آراى مرحوم مطهرى ارائه كرد.
ايشان راجع به ربا صحبت كرده اند، تئورى ارزش افزوده اسلامى را در اقتصاد ارائه كرده اند و نقد ماركسيسم و سرمايه دارى را انجام داده اند. بنابراين اينچنين جمع بندى اى مى توان ارائه كرد.
•شما ضمن اشاره به آراى آقاى مطهرى به تئورى عدالت ايشان اشاره كرده ايد. آيا مى توان گفت اين تئورى در آثار آقاى مطهرى نقش محورى دارد؟
در مورد عدالت متفكران مختلفى نظر داده اند. در گذشته علمايى مانند فارابى و در زمان معاصر افرادى مانند سيدقطب  و مرحوم شريعتى هر يك به نحوى درباره عدالت نظريه پردازى  كرده اند. مرحوم مطهرى خيلى مبسوط تر راجع به عدالت سخن گفته اند و اصولاً مبناى تكون فرد و اجتماع را عدالت مى دانند. ايشان درباره عدالت هم بحث فلسفى مى كنند، هم بحث روايى و نقلى. در بحث نقلى به روايات و احاديث اسلامى رجوع كرده اند. به گفته پيامبر اسلام (ص) استناد مى كنند كه فرمودند جامعه با كفر مى ماند اما با ظلم نه. يا درباره عدالت نژادى به فرموده پيامبر(ص) رجوع مى كنند كه مردم با هم برابرند استناد مى كنند و به اين جمع بندى از پيامبر كه عدالت پايه و مبناى اسلام است مى رسند. پس از بازگشت پيامبر به مكه ايشان همه را (حتى قاتل حمزه سيد الشهدا عفو كردند ولى فردى از قبيله اى كه ظلمى كرده بود را مجازات مى كنند تا عدالت اجرا شود. اشراف و حتى صحابه آمدند ميانجيگرى كردند اما پيامبر او را مجازات كرد و سپس سخنرانى كرد كه در آنجا فرمود ما براى اجراى عدالت و قانون آمده  ايم و پايدارى ملك و قبايل در اين است كه قانون در مورد همه يكسان اجرا شود و فرقى ميان اقويا و ضعفا نباشد. مرحوم مطهرى چون عدالت الهى، فردى و اجتماعى را در طول هم مى ديد (يعنى عدالت فردى را پايه عدالت اجتماعى و عدالت الهى را پايه عدالت فردى مى دانست) و چون عدل را پايه مذهب شيعه مى دانست (شيعه در واقع مذهب عدليه است) بنابراين عدالت را براى حكومت اصل مى دانست.
نگاه آقاى مطهرى در اين زمينه مقدارى به نگاه فيلسوفان كلاسيك نزديك بود و عدالت و حتى مفاهيمى مانند آزادى را به حق طبيعى متصل مى ساخت و اين قائل شدن به حق طبيعى شايد از نوآورى هاى مرحوم آقاى مطهرى است كه توانست حق طبيعى را در تفكر اسلامى معنا كند. من متفكر ديگرى را در سنت اسلامى نديده ام كه اين گونه سخن بگويد؛ بلكه در غرب هابز و لاك اين گونه حرف زده اند منتها اين دو سخن فرق مى كنند. حق طبيعى نزد مرحوم مطهرى به شرع محدود نمى شود بلكه آن را برخاسته از دستگاه خلقت و طبيعت مى داند. يعنى قبل از شرع چون انسان در دستگاه خلقت حضور داشته  است داراى استعداد هايى است و مقابل هر استعدادى حقى هست، البته اين حق در دستگاه فلسفى غايت گرايانه مطرح مى شود يعنى اگر كسى دستگاه خلقت را غايت گرايانه بداند آن  گاه اين استعداد ها از قوه به فعل درمى آيد و به حق تبديل مى شود. پس ما داراى منظومه اى از حقوق مى شويم كه اسمش را حقوق طبيعى يا فطرى مى گذاريم. عدالت، آزادى و... از جمله اين حقوق است بنابراين چون آقاى مطهرى چنين فهمى از دستگاه خلقت دارد اين حقوق را به رسميت مى شناسد. اسلام نيز اين نظريه را تاييد كرده است. يعنى ما حقوق طبيعى را از غيراسلام نمى گيريم. چون اسلام اين استعداد ها را به رسميت مى شناسد و چون تكوين انسان يك اصل است بنابراين اين در زمره حقوق تكوينى انسان است و عدالت يكى از اركان قوام جامعه خواهد بود. آقاى مطهرى در آثار خود به همين دليل به عدالت توجه بيشترى دارند. در كتاب «عدل الهى» ايشان ظاهراً به ۱۴ آيه در قرآن مجيد اشاره مى كند كه بحث عدالت در آن مطرح شده است. «در انسان و سرنوشت» و نيز آثار به روزترى مانند « درباره جمهورى اسلامى» و «درباره انقلاب اسلامى» ايشان بيشتر به اين مسئله مى پردازد.
•در سال هاى اخير نيز جمهورى اسلامى به مفهوم عدالت توجه بيشترى نشان داده است. حتى در بحث مشروعيت حكومت نيز مفهوم عدالت وارد شده است و در حالى كه در دموكراسى هاى ليبرال راى مردم مبناى مشروعيت حكومت شمرده مى شود در آنچه مردم سالارى دينى خوانده شده عدالت به عنوان مبناى مشروعيت حكومت معرفى شده است. آيا آقاى مطهرى نيز چنين نظرى دارند؟ آيا اگر نظريه پردازى مرحوم مطهرى درباره حكومت ادامه مى يافت و امروز هم در ميان ما بودند عدالت را مبناى مشروعيت حكومت مى دانستند؟
من نمى دانم كه امروزه چه تعبيرى از عدالت وجود دارد اما بحثى از ايشان وجود دارد درباره نسبت دين و دموكراسى كه مى تواند فلسفه سياسى مرحوم مطهرى را توضيح دهد و آنجا مى توان فهميد كه ايشان مبناى مشروعيت را چه مى دانند. خيلى از متفكران چه در غرب چه در ايران دين و دموكراسى را ناسازگار مى دانند اما آقاى مطهرى دين و دموكراسى را مانند ظرف و مظروف مى دانند. در واقع دموكراسى را راه مى دانند و اين كه ظرفى است كه بدون محتوا نمى تواند باشد. اين استدلال از آن جا ناشى مى شود كه متفكران قرن هيجدهم در نظريه پردازى درباره دموكراسى بيشتر به نيازهاى مادى بشر توجه مى كردند درحالى كه ديندارى خود يك استعداد و در نتيجه يكى از حقوق طبيعى بشر است و اگر ديندارى خود يك حق تلقى شود در درون دموكراسى به عنوان يك مظروف قرار مى گيرد. آنگاه مشروعيت از دين به دست مى آيد.
•و دين را هم متكى به عدالت مى دانند و طبق گفته شما عدل را اصل مى دانند و طبق گفته مرحوم مطهرى دين را عادلانه مى خواهند نه عدل را دينى. بنابراين با واسطه منشاء مشروعيت حكومت را عدالت مى دانند.
110400.jpg
نه، اين به مشروعيت باز نمى گردد. گفتم كه ايشان بحث عدل و ظلم را منشاء بقاى حكومت مى داند نه منشاء مشروعيت آن. وقتى از نسبت دين و عدل سخن مى گويند معتقدند «جامعه با كفر مى ماند با ظلم نه.» پس بحث درباره ماندن و بقاى جامعه است نه منشا و مشروعيت آن. انتقادى هم كه به كليسا دارند از همين نظر است كه شما نتوانستيد حقوق طبيعى را درك كنيد. پس جامعه مى تواند به نحوى مشروعيت داشته باشد ولى بقاى خود را از دست بدهد. عدالت مى تواند پايدارى ايجاد كند و عامل بقا شود. نظام اسلامى مشروعيت خود را از دين مى گيرد ولى بقاى خويش را از عدالت دارد. كسب مشروعيت از دين يعنى همان ولايت فقيه كه مرحوم مطهرى به آن اعتقاد دارد و آن را مشروعيت بخش حكومت مى داند.
•جمهورى اسلامى در نظر مرحوم مطهرى صورتى از همان رابطه شكل و محتوا در بحث دين و دموكراسى است و اين نظريه در سال هاى بعد از انقلاب هم بسيار طرح و ترويج شد و حتى در نظر اخير يعنى مردم سالارى دينى هم مورد توجه قرار گرفت و در واقع اين واژه جديد بازخوانى همان نظريه مرحوم مطهرى است. اما آيا امكان جداسازى دموكراسى از ليبراليسم وجود دارد؟ مى دانيم دموكراسى در دل ليبراليسم شكل گرفته است بنابراين مى توان بدون در نظر گرفتن مبانى دموكراسى از آن سخن گفت و درباره دموكراسى نظريه پردازى كرد.
بله اين امكان وجود دارد و مرحوم مطهرى ليبراليسم را نقد مى كرد. ايشان مبناى آزادى و عدالت را به معنويت باز مى گرداند، يعنى عدالت را وقتى پايدار مى دانست كه مبانى عقلى و دينى داشته باشد. يعنى افراد جامعه بدانند حقشان چيست و حاكم هم بداند كه از نظر الهى و دينى موظف است اين حقوق را اجرا كند و تفاوت با ليبراليسم در همين جا است. ممكن است آراى آقاى مطهرى و متفكران ليبرال در مورد حقوق طبيعى نزديك باشد اما استثناى بحث دين وجود دارد. آقاى مطهرى ديندارى را يك حق مى داند اما در ليبراليسم چنين حقى وجود ندارد. از سوى ديگر مرحوم مطهرى پايه همه حقوق طبيعى را دين مى داند.
•دموكراسى بدون ليبراليسم و اومانيسم چگونه معنا مى يابد؟ آيا قرار است معناى جديدى از دموكراسى جعل كنيم؟
دموكراسى غرب به گونه اى تكوين يافته است و در شرق به گونه اى ديگر.
•يعنى آنچه در شرق وجود دارد را مى توان دموكراسى خواند؟
چرا نمى شود؟
•نمونه هاى آن چيست؟
مثل مفهوم بيعت و ماهيت آن كه نوعى دموكراسى است و اسلام مى پذيرد كه انسان در سرنوشت خود دخالت دارد. در دموكراسى غربى شرايط زمان و مكان نحوه تكوين را روشن مى كند. در قرن هيجدهم كه گرايش اومانيستى به وجود مى آيد دين از ساحت اجتماع جدا مى شود و اساس ديگرى را براى دموكراسى شكل دادند و گفتند انسان داراى حقوق طبيعى است. اما اين حقوق بيشتر جنبه مادى داشته است. حتى گاهى هم كه درباره مسائل دينى سخن مى گويند بيشتر از ناحيه آرامش روانى به آن توجه مى كنند، يعنى مثل موسيقى به دين توجه مى كنند كه هر دو آرامش روانى ايجاد مى كنند. در تفكر شرقى اين گونه نيست. تكون دموكراسى در بين مسلمين پايه هاى خود را از دين دريافت مى كند. ضمناً نوعى بيعت هم وجود دارد و حاكم شدن بدون بيعت ممكن نيست. در واقع دموكراسى در شرق بيشتر جنبه طريقتت دارد.
•يعنى جنبه مشروعيت ندارد؟
بله يعنى حكومت مقدور مى شود و دين بهتر اجرا مى شود و مشروعيت حكومت مبتنى بر همان سلسله مراتبى است كه در دين اعلام شده است.
•يعنى در اسلام ما بيشتر نوعى مردم گرايى داريم تا مردم سالارى يا بهتر بگوييم دموكراسى مدرن.
به هر حال دو نوع دموكراسى وجود دارد. آن دموكراسى كه در غرب است توجيه خود را از دين نمى گيرد اما دموكراسى اسلامى مبناى خود را از دين مى گيرد. در واقع پاسخ به اين سئوال بستگى دارد كه دستگاه فلسفى شما چيست؟ دين را در زمره حقوق طبيعى مى دانيد يا خير؟ در غرب دين را جزء حقوق طبيعى نمى دانند، در شرق يكى از نظرات جدى دين را در زمره حقوق طبيعى مى دانند. آقاى مطهرى طرفدار اين نظر است و مى  گويد جامعه بايد بگويد چگونه اين حق طبيعى را ادا و ارضا مى كند.
•در حقيقت آقاى مطهرى نكته اى را برآموزه هاى ليبراليسم مى افزايد و آن افزايش حقوق طبيعى است يعنى دين هم به اين حقوق افزوده مى شود.
بله همين طور است به ليبراليسم نكته اى مى افزايند و...
•و چه چيز را از ليبراليسم كم مى كنند؟
مبناى ليبراليسم را تغيير مى دهند. يعنى مبناى حقوق را به فطرت بازمى گرداند. يعنى دستگاه خلقت را وارد فلسفه مى كند. در غرب يكى از نظرات برجسته و تاثيرگذار اين است كه حقوق قراردادى است يعنى ما مقرر مى كنيم حقوق افراد چنين باشد اما در اسلام طبق نظر مرحوم مطهرى حقوق امرى طبيعى است يعنى از دستگاه خلقت به يادگار مانده است.
•وجوه فكرى مشترك ميان انديشه آقاى مطهرى و ليبراليسم چيست؟
يكى آزادى فكر و انديشه است. آقاى مطهرى آزادى انديشه را به رسميت مى شناسد اما آن را با آزادى عقيده متفاوت مى داند. چرا كه آزادى فكر بر نوعى منطق استوار است. يعنى اگر منطقى را داشته باشيد در بيان آن منطق آزاد هستيد اما اگر هيچ منطقى بر فكر شما حاكم نباشد نمى توانيد آزاد باشيد.
•چه كسى منطقى بودن يا منطقى نبودن يك عقيده را تعيين مى كند؟ روشن است مثلاً بت پرستى يا آلت پرستى هيچ منطقى ندارد اما اگر كسى بخواهد بگويد من طرفدار مسيحيت هستم اين منطق دارد. كسى بخواهد بگويد من هوادار يهوديت هستم اين منطق دارد. ممكن است آن فكر غلط باشد اما منطق دارد يعنى در درون آن فكر سازگارى وجود دارد اما اگر فكرى فاقد سازگارى باشد عقيده اى است مثل خرافات و نمى تواند شامل آزادى فكر شود. اگر شما در جامعه اى خرافات را اشاعه بدهيد اين كار مبناى عقلانى ندارد.
مسيحيت ولى مبناى عقلانى دارد. مثل دستگاه هاى فلسفى و رياضى است. پس آزادى فكر در اسلام و ليبراليسم مشابه است اما با اين تبصره...
نكته ديگر در آراى آقاى مطهرى عدالت است كه آن افكار را از ليبراليسم ممتاز مى كند. شما اگر آراى ليبرال را ببينيد مى فهميد كه عدالت در آن وجود ندارد، مى گويند رشد اقتصادى بالاتر و كمتر داريم. ايشان حتى اين نظر كه اغنيا مى گويند ما حداقلى را براى فقرا قائل مى شويم را رد مى كنند و مى گويند اين حداقل ها سبب نمى شود استعداد ها رشد كنند. عدالت يعنى اينكه همه استعداد ها بتوانند در جامعه رشد كنند. آقاى مطهرى البته بر سوسياليسم هم نقد دارند چرا كه استعداد ها را مى كشد و نمى گذارد آنها رشد كنند. انديشه اسلامى و انديشه ليبرالى درباره اينكه حقوق طبيعى بايد رعايت شود و قانون بايد در جامعه اجرا شود اشتراك نظر دارند اما منشاء قانونگذارى چيست، در دو مكتب فرق مى كند. انديشه آقاى مطهرى با ليبراليسم اشتراكاتى دارد و با سوسياليسم هم اشتراكاتى دارد. مثلاً در مورد ماشين آقاى مطهرى نظراتى كاملاً متفاوت با ليبراليسم دارد. اين مسئله كاملاً در ارزيابى وضع موجود ما تناسب دارد. وقتى هم كه آقاى مطهرى درباره ربا صحبت مى كند با وضع موجود ما نسبت دارد.
110415.jpg
در مشخصات اقتصاد ليبرال (سرمايه دارى) با اينكه مانعى نبايد براى رشد استعداد  فرد وجود داشته باشد مشكلى ندارد اما به اينكه چنين امكانى براى همه وجود ندارد آقاى مطهرى وارد مى كند. البته الان هم در غرب حرف هاى تازه اى  زده مى شود. در ۲۵ سال اخير جان راولز درباره عدالت حرف هاى تازه اى زده است و مى گويد اگر شما عدالت را از مردم بگيريد آنها سرگشته مى شوند، مثال مى زند اگر شما جمعى را از افراد بشر به عنوان نمونه برداريد و بگوييد مهم ترين خواسته شما چيست به شما مى گويند: عدالت. چون اين عامل بقاى جامعه است. آقاى مطهرى البته خصوصياتى هم براى اسلام برمى شمرد كه آن را از ديگران متمايز مى كند، مثلاً اغوا به جهل در اسلام نيست، اضلال در اسلام نيست، تجمل در اسلام نيست، ربا نيست و...
•درباره عدالت اين جمع بندى وجود دارد كه به هر حال سياستگزارى هاى اقتصادى نبايد به گونه اى باشد كه فرودست ترين اقشار جامعه فرودست تر شوند و اين به يك معنا همان بحث بروز استعداد ها در تفكر مرحوم مطهرى است. اين آرمان اما در عمل همان بحث تامين اجتماعى است كه در ليبراليسم هم وجود دارد. يعنى بستر براى شكوفايى استعداد فرد وجود دارد در عين حال سياست هاى حمايتى هم وجود دارد كه از يك سطحى هم پايين تر نيايد. تفاوت دو راى اسلامى و ليبرالى پس در چيست؟
نه اين با نظر آقاى مطهرى تفاوت دارد. در فكر اسلامى اين مسئله وجود دارد كه توان ملى بايد بالا برود. يعنى مردم هرچه بيشتر مشاركت داشته باشند...
•اين ولى رشد تنها نيست؟
بله، رشد هم هست، عدالت هم هست. مرحوم مطهرى دو چيز را در اقتصاد نادرست مى داند اول «حبس اموال» كه در نظام سرمايه دارى اتفاق مى افتد و يك عده خاص ثروت را در اختيار دارند، دوم «حبس استعداد ها» است كه در سوسياليسم رخ مى دهد. به نظرم (اين برداشت من است) تئورى ايشان اين است كه هر چه بيشتر در حكومت زمينه مشاركت عامه فراهم شود، چه در اقتصاد چه در سياست... يعنى شما بايد توليد و توان را بالا ببريد. يعنى شما وقتى از دانشگاه فارغ التحصيل شديد به جاى كارگرى بايد بتوانيد كارفرمايى كنيد.
•اجازه بدهيد كمى هم درباره تفاوت ميان آزادى انديشه و آزادى عقيده مناقشه كنيم. تفاوتى كه مرحوم مطهرى ميان اين دو مى اندازد در عالم منطق به ويژه منطق ارسطويى معنا دارد. (اين منطق را مرحوم مطهرى در كتاب آشنايى با علوم اسلامى مبنايى مى داند) و بر پيش فرض هايى مانند عقلانى بودن و منطقى بودن مبتنى است. سئوال اينجاست كه در عالم حكومت و قضاوت نسبت به عقايد افراد (تعيين حق بودن و ناحق بودن) چگونه مى تواند اجرا بشود و به استبداد منتهى نشود؟ ممكن است حكومتى مسيحيت را غيرمنطقى بداند اما بت پرستى را منطقى فرض كند. آيا آقاى مطهرى به «بداهت» برخى مفاهيم و از پيش تعيين شده بودن امور منطقى و غيرمنطقى اعتقاد دارند؟ ممكن است در عمل بگوييم قباحت آلت پرستى روشن است اما سئوال اينجاست كه دستگاه ما براى فهم اين قباحت چيست؟
اين در مقام اجرا است. مرحوم آقاى مطهرى نيز نظريه پرداز بودند تا مجرى. اين كه چه سيستمى بايد اجرا كنيم خيلى كار مشكلى نيست.
•مقصود من معيارهاى اين سيستم است نه الزاماً اجراى آن.
مى شود معيارهاى اين كار را جور كرد. اينجا ديگر به آقاى مطهرى مربوط نيست. اگر امروز كسى بيايد به شما بگويد من ضمن اين كه ميگسارى مى كنم نعوذبالله از اوليا الله هستم، اين دو رفتار سازگار نيست چون امام زمان كه هرگز چنين نيست. نكته اى كه شما مى گوييد بيشتر درباره عقايد شبهه انگيز صدق مى كند. در اينجا ما بايد به مستقلات عقلى قائل شويم فارغ از منطق ارسطويى و در هر دستگاه منطقى (تك ارزشى و چندارزشى.) شما مى توانيد عقل عرفى را ملاك قرار دهيد. بر اين اساس مى توانيم ما بگوييم كدام فكر نظم سازگارانه را ندارد. از سوى ديگر ما نمى توانيم كسى كه دستگاه سازگار فلسفى دارد را (ولو آنكه قبولش نداريم) طرد كنيم و از آزادى محروم كنيم. مثلاً دستگاه فلسفى ماركس معيوب است و حتى آقاى مطهرى آن را نقد مى كند اما چون مبنا و منطق دارد آقاى مطهرى مى پذيرد كه يك استاد ماركسيست وارد دانشگاه شود و سخن بگويد.
110421.jpg
•اجازه دهيد مثالى بزنيم كه برگرفته از استدلال خود آقاى مطهرى است. در همين بحث آزادى عقيده و آزادى انديشه (كتاب پيرامون جمهورى اسلامى) آقاى مطهرى، كوروش را از اين حيث كه به رغم يهودى نبودن اجازه يهودى بودن را به قوم بنى اسرائيل مى دهد و حتى معبد آنان را بازسازى مى كند تقبيح مى كند يا ملكه انگليس را به دليل روادارى دينى در حق بت پرستان نقد مى كند. اين درحالى است كه اعمالى از اين دست به خصوص رفتار كوروش مبناى حقوق بشر مدرن است. يعنى حرف ولتر مبناى جهان معاصر است: من با حرف تو موافق نيستم اما حاضرم جانم را از دست بدهم تا تو آن را بيان كنى. آيا همين تفاوت قائل شدن نمى تواند در عمل به نوعى استبداد ختم شود؟
هرچيز درستى را مى توان نادرست اجرا كرد. يعنى شما مى توانيد دموكراسى را هم به نوعى استبداد تبديل كنيد. دموكراسى فى حد ذاته استبداد نيست اما در مقام تحقق مى تواند به استبداد تبديل شود.
•بحث من درباره مبانى است نه اجرا.
عرض مى كنم. آزادى فكر به معناى امروز خود در حقوق بشر را بايد با آزادى نقد از نظر آقاى مطهرى مقايسه كنيم و بگوييم كدام برتر است. اين كه ما عده اى را آزاد بگذاريم كه جهل را ترويج كنند. يعنى عده اى را نسبت به آلت پرستى هدايت كنيم بايد ببينيم در جامعه منيت است يا خير...
+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 21:54  توسط رضا  | 

مناسبات فكرى مطهرى و شريعتى
محمد اسفنديارى
110436.jpg
از اختلافات استاد مرتضى مطهرى و دكتر شريعتى فراوان سخن گفته شده است. اما تاكنون هرگز از اشتراكات فكرى و مناسبات آنها سخن نرفته و در اين باره سكوت جاهلانه اى شده است. از اين عجيب تر ادعاى نيمه درست كسانى است كه مطهرى را نماينده «اسلام سنتى» و شريعتى را نماينده «اسلام روشنفكرانه» معرفى مى كنند. در اينكه شريعتى در قطب اسلام روشنفكرانه است، ترديدى نيست. اما ترديدى هم نيست كه مطهرى نماينده اسلام سنتى نيست و حتى ناقد آن است.
مطهرى و شريعتى هر دو يك راه را مى پيمودند و يك هدف داشتند، اما در چگونگى پيمودن اين راه و رسيدن به هدف اختلافاتى داشتند. در اينجا مناسب است به چندى اشتراكات و مناسبات مطهرى و شريعتى اشاره شود:
۱- خرافه زدايى از اسلام و نقد درك عوامانه از آن و مبارزه با عوام زدگى
۲- معرفى اسلام به صورت مكتبى توانا و ماوراى توانايى ها و ارزش هاى ديگر مكتب ها
۳- انتقاد از جمود و قشرى گرى (تحجر، مارقى گرى، خارجى گرى، ارتجاع، بسته ذهنى، تنگ نظرى و دگماتيسم)
۴- زمان شناسى و شناخت عصر جديد و عنايت به مقتضيات زمان و معرفى اسلام با عنايت به آن
۵- تبيين نسبت اسلام با مكتب ها و نظريات جديد
۶- معرفى اسلام به صورت دينى، اجتماعى و سياسى. نه تنها شخصى و فردى كه فقط ناظر به رابطه هر فرد با خداوند است
۷- نشان دادن توان ظلم ستيزى و مبارزاتى و انقلابى اسلام
۸- نقد روحانيت سنتى
۹- عنايت به موضوعات نوپيدايى چون فلسفه تاريخ و فلسفه اخلاق
۱۰- عنايت به موضوع حقوق در اسلام
۱۱- درك خطر ماركسيسم و نقد علمى آن
۱۲- معرفى اسلام به صورت دينى متين و منطقى: خردپذير، علم باور، مدنى و انسانى
اگر اين فهرست ادامه داده و شرح شود، مفصل مى شود و «تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل.» مى توان گفت كه وجه مشترك مطهرى و شريعتى اين بود كه هر دو «مسلمان روشنفكر» يا «روشنفكر دينى» بودند، يعنى در قطب مقابل «روشنفكران غيردينى» و «غيرروشنفكران دينى» (دينداران سنتى). توجه داشته باشيم كه دين روشنفكرانه يا روشنفكرى دينى، حد وسط بى دينى و دين متحجرانه (سنتى) است. دينداران روشنفكر يا روشنفكران دينى در قطب مقابل بى دينان و دينداران متحجر (سنتى) هستند. اختلافاتى كه مطهرى و شريعتى داشتند در حوزه «دين روشنفكرانه» است و در اين راه و براى تحقق اين هدف و از همين جا اختلاف اساسى آنها با «بى دينى روشنفكرانه» و «دين سنتى» دانسته مى شود. بنابراين با همه اختلافاتى كه مطهرى و شريعتى داشتند، در يك اصل كلى و مهم اشتراك داشتند كه آن «دين روشنفكرانه» يا «روشنفكرى دينى» بود. اختلاف اساسى اين دو نه با يكديگر بلكه با كسانى بود كه درك سنتى از دين داشتند و يا بى دين روشنفكر بودند. اما عجيب است كه همواره از اختلافات مطهرى و شريعتى به ويژه از اختلاف مطهرى با شريعتى سخن مى رود. اما از اختلاف مطهرى با عالمان سنتى سخن نمى رود.۱ حال آنكه اختلاف مطهرى با عالمان سنتى بيش از اختلاف او با شريعتى است. اساساً ديدگاه مطهرى و عالمان سنتى به اسلام متفاوت بود. مطهرى از موضوعاتى سخن مى گفت كه اساساً براى آنان «مطرح» نبود و دردها و دغدغه هايى داشت كه آنان نداشتند.
كوتاه سخن اينكه مطهرى و شريعتى در دو قطب نبودند. بلكه در يك قطب بودند كه دين روشنفكرانه است. نقطه مقابل اين قطب در حوزه دينى، غيرروشنفكران دينى (دينداران سنتى) است و در حوزه روشنفكرى، روشنفكران غيردينى است. فتامل. ممكن است پنداشته شود كه من مى خواهم بگويم مطهرى و شريعتى با يكديگر اختلاف نداشتند. هرگز! اين دو متفكر با يكديگر اختلاف داشتند، اما در دو قطب نبودند. اختلافات اين دو ناشى از اين نبود كه در دو قطب بودند، بلكه ناشى از اين رو بود كه هر دو «متفكر» بودند، به معنى واقعى كلمه.
راست اينكه هرگز دو متفكر همفكر يافت نمى شود و اصولاً تركيب «متفكران همفكر» متناقض و مانند كوسه ريش پهن است. اگر دو متفكر يافت شوند كه ادعا كنند همفكر يكديگرند، يا شوخى مى كنند و يا اينكه يكى از آنها با مغز ديگرى فكر مى كند و در واقع از آن ديگرى تقليد مى كند. دو متفكر واقعاً دو فكر دارند و ده ها متفكر نيز، بدون مبالغه، ده ها فكر. درست گفته اند كه: لكل راس راى. شمس تبريزى مى گويد:
«آورده اند كه دو دوست مدتها با هم بودند، روزى به خدمت شيخى رسيدند، شيخ گفت: چند سال است كه شما هر دو هم صحبتيد؟ گفتند: چندين سال. گفت: هيچ ميان شما در اين مدت منازعتى بود؟ گفتند: نى،  الا موافقت. گفت: بدانيد كه شما به نفاق زيستيد.»۲
اين سخن، يادآور حديثى كوتاه و عميق از اميرالمومنين است: «كثره الوفاق نفاق.۳ يعنى موافقت بسيار نشانه نفاق است.» آرى، اگر دو نفر مدعى شوند كه همفكر يكديگرند، يا يكى از آنها دو چهره است و يا هر دو مداهنه مى كنند.
سيد بن طاووس در كتاب كشف الحجه مى گويد: قطب راوندى رساله اى تاليف كرده است درباره اختلافات شيخ مفيد و سيد مرتضى، و در آن ۹۵ اختلاف ميان اين دو را و آن هم فقط در اصول اعتقادات، برشمرده است. فراتر از اين، وى در پايان اين رساله مى گويد: اگر همه مسائلى را كه در آن اختلاف كرده اند، استقصا كنم،  كتابى مفصل مى شود.۴
جالب توجه است كه اين دو دانشور شيعه كه ما ميانشان هيچ اختلافى احساس نمى كنيم، حداقل در ۹۵ مسئله، آن هم فقط در اصول عقايد، با يكديگر اختلاف داشتند. اما من گمان نمى كنم كه مطهرى و شريعتى در همه مسائل از اصول و فروع دين تا مسائل غيردينى، با يكديگر اين اندازه اختلاف داشته باشند. شاهد اينكه استاد مطهرى در اعلاميه اى رسمى كه درباره شريعتى منتشر كرد، نوشت: «او در هيچ يك از مسائل اصولى اسلام از توحيد گرفته تا نبوت و معاد و عدل و امامت، گرايش غيراسلامى نداشته است.»۵
از شيخ مفيد و سيد مرتضى كه بگذريم، و البته نمى توان گذشت، به ابوذر و سلمان مى رسيم كه امام سجاد(ع) فرمود: «والله لو علم ابوذر ما فى قلب سلمان لقتله.»۶ يعنى به خدا سوگند كه اگر ابوذر مى فهميد كه در قلب سلمان چيست او را مى كشت. از اين حديث دانسته مى شود كه ميان ابوذر و سلمان بسيار اختلاف بود. نيز اين اختلافات چندان اساسى بود كه اگر ابوذر مى دانست،  وجود زنده سلمان را تحمل نمى كرد. با وجود اين، ما ابوذر و سلمان را دو مسلمان و دو شيعه و دو نفر از اصحاب خاص پيامبر مى دانيم و از هم جدا نمى كنيم.
بارى ، با وجود آن همه اختلاف ميان شيخ مفيد و سيد مرتضى، قطب بندى ميان آنها درست نيست. از آن رو كه هر دو يك هدف را تعقيب مى كردند و يك مسير را مى پيمودند. همچنين با وجود آن همه اختلاف ميان ابوذر و سلمان، قطب بندى ميان آنها صحيح نيست. زيرا اين دو نيز آهنگ آن داشتند در پى پيامبر روند.
با وجود اين، در جامعه ما همواره از اختلافات مطهرى و شريعتى سخن مى رود و قطب بندى كاذب مطهرى و شريعتى، ساخته مى شود و اختلافات اين دو متفكر بزرگ نشان داده و تشديد مى شود و بيهوده به شما اختلافات آنها افزوده مى گردد. چنين مى نمايد كه اينك به يك فارابى نيازمند است تا همان گونه كه او با نگارش كتاب الجمع بين رايى الحكيمين به جمع افكار افلاطون و ارسطو پرداخت، اين فارابى هم به اشتراكات و مناسبات فكرى مطهرى و شريعتى بپردازد و هماهنگى اين دو را نشان دهد.
شكى نيست كه ارسطو و افلاطون با يكديگر اختلاف داشتند. اما اين دو، پيشتر و بيشتر، با سوفسطايى ها اختلاف داشتند، با پروتاگوراس و گورگياس. اختلاف ارسطو و افلاطون با سوفسطايى ها، اختلاف در مبنا بود، ولى اختلافشان با يكديگر، اختلاف در بنا. پى يكسونگرى است كه اختلاف ارسطو و افلاطون با يكديگر ديده شود،  اما اختلاف ريشه دار آنها با سوفسطايى ها ناديده گرفته شود. مگر اينكه اساساً سوفسطايى ها را از دايره خارج كنيم و داخل مرز دانش نياوريم.
همين نكته درباره اختلافات مطهرى و شريعتى نيز صدق مى كند. اين دو با يكديگر اختلاف داشتند، ولى پيش و بيش از اين اختلاف، با ديندارى و دينداران و دين ياران سنتى تعارض داشتند، با كسانى كه در سده هاى پيش متوقف مانده اند و از «قدماى معاصر» هستند و از سردخانه تاريخ مى آيند. بنابراين پيش و بيش از هر سخنى درباره اختلاف مطهرى و شريعتى، بايد از اختلاف اين دو با سنت گرايان سخن رود. مگر اينكه اين جماعت را از دايره بحث خارج كنيم و قابل بررسى ندانيم. اما كسانى كه از اختلاف مطهرى و شريعتى سخن مى گويند، نه تنها چنين رايى ندارند، بلكه مى كوشند مطهرى را سنت گرا بنمايانند و اختلافش را با شريعتى، اختلاف ميان سنت گرايى و نوگرايى.
همان گونه كه مطهرى و شريعتى با يكديگر اختلاف دارند بازرگان و شريعتى و نيز سروش و شريعتى با يكديگر اختلاف دارند و شايد اختلاف بازرگان و سروش با شريعتى بيش از اختلاف مطهرى با شريعتى باشد. اما متاسفانه اختلاف مطهرى و شريعتى چنان بزرگ نشان داده مى شود كه گويا اين دو در دو قطب مقابل هم هستند و با يكديگر تضاد آشتى ناپذير دارند. در مقابل اختلاف بازرگان و شريعتى و نيز سروش و شريعتى همواره به صورتى معقول و منطقى مطرح شده و اينها در مقابل يكديگر قرار داده نشده اند.
درخور ياد است كه عده اى از مطهرى، حجابى براى شريعتى ساخته اند و عده اى از شريعتى، حجابى براى مطهرى. برخى با ديدن مطهرى از ديدن شريعتى محروم مانده اند و برخى با ديدن شريعتى از ديدن مطهرى. اين تنگ نظران ظرف وجودى شان چنان كوچك است كه فقط گنجايش يك نفر را دارد مطهرى يا شريعتى. سينه اينان بركه است نه دريا. همين  كه مطهرى يا شريعتى در آن قدم بگذارد، آن بركه لبريز مى شود و گنجايش ديگرى را ندارد. فروتر از اينان، كسانى هستند كه مطهرى را بهانه مبارزه با شريعتى قرار داده اند و شريعتى را بهانه مبارزه با مطهرى. اين بهانه جويان، مطهرى را نمى خواهند بلكه «مبارزه با شريعتى» را مى خواهند و شريعتى را نمى خواهند. بلكه «مبارزه با مطهرى» را مى خواهند. در پايان، اين را هم بگويم كه نه تنها مطهرى و شريعتى با يكديگر مناسبات فكرى داشتند، بلكه شريعتى بر مطهرى نيز تاثير گذاشت و با اين تاثيرگذارى، او را به خود نزديك تر كرد. چنان كه مى دانيم، مطهرى نخست متكلم و فلسفه پرداز بود و اغلب دغدغه هايش از سخن مسائل كلامى و فلسفى بود. همچنين وى به لحاظ روحيه و شخصيت، بيشتر درون گرا بود و شايد همين درون گرايى اش، سائق او به مباحث ذهنى و انتزاعى بود. وى در سرآغاز يكى از آثارش اشاره مى كند كه از سيزده سالگى چندان به متافيزيك دل مشغولى داشت كه فيزيك را نمى توانست تحمل كند و ميل شديد به تنهايى موجب شده بود كه حجره و هم حجره را ترك كند و به نيم حجره اى دخمه مانند پناه ببرد. وى مى افزايد كه از همان آغاز، فيلسوفان و عارفان و متكلمان را برتر از ديگر اصناف دانشوران مى دانست.۷
اما سرانجام مطهرى به سبب اختلاط با شريعتى و مطالعه آثار وى، از مباحث كلامى و فلسفى به مسائل اجتماعى و عصرى سوق داده شد و مصلحان اجتماعى را بر همگان رجحان داد. وى كه پيشتر گفته بود از آغاز طلبگى، فيلسوفان و عارفان و متكلمان برايم عظيم تر از ديگران بودند، سرانجام بدين نتيجه رسيد كه مصلحان اجتماعى از آنها نيز عظيم ترند پس نوشت: «امروز كلمه مصلح و اصلاحات در ميان ما شايع است. مرحوم سيد جمال الدين اسدآبادى يك فرد مصلح است. مصلح، شان و اهميت بيشترى از عالم، مجتهد، فيلسوف، منجم، رياضيدان و غيره دارد... در اينكه اجتماعات نيازمند به مصلحان هستند، بيش از آن كه به هر طبقه ديگر نيازمند باشند، سخنى نيست.»۸
مطهرى در رويكرد به اجتماعيات و مسائل نوپيدا تا حدودى از شريعتى تاثير پذيرفت. البته مطهرى در تحليل برخى مسائل با شريعتى اختلاف داشت، اما در پرداختن به آن مسائل از شريعتى الهام گرفته بود. براى نمونه اشاره مى شود به مسائلى چون انسان و جامعه و تاريخ و فلسفه تاريخ و فلسفه اخلاق و سنجش نسبت اسلام با مكتب ها و نظريات جديد كه شريعتى برانگيزنده مطهرى به اينها بود. نيز بايد اشاره كرد به سعى مطهرى در عرضه اسلام به صورت مكتب يا جهان بينى كه متاثر از كوشش شريعتى در عرضه اسلام به صورت ايدئولوژى بود.
110406.jpg
پى نوشت ها:
۱- فراموش نكنيم كه يكى از عالمان سنتى در قم كتابى با عنوان الحجاب فى الاسلام در رد كتاب مسئله حجاب از استاد مطهرى، نوشت و فراموش نكنيم كه يكى از عالمان سنتى به نزد امام خمينى در نجف رفته و به او گفته بود كتاب مسئله حجاب، زنان با حجاب تهران را بى حجاب كرده است و از وى خواسته بود عليه اين كتاب اقدام كند و فراموش نكنيم كه نظر استاد مطهرى درباره عوام زدگى روحانيت، روحانيت عوام زده را چنان هراسان كرد كه يكى از مراجع تقليد اجازه نداد تا مطهرى با او ملاقات كند. از اين نمونه ها كه نشانه اختلاف مطهرى با عالمان سنتى است فراوان است اما هرگز به اين اختلافات و اساساً تفاوت ديدگاه مطهرى و عالمان سنتى اشاره نمى شود و در مقابل همواره از اختلاف مطهرى و شريعتى سخن مى رود و چنين تظاهر مى شود كه اين دو در دو قطب بودند. از اين نمونه از قطب بندى هاى كاذب در جامعه ما فراوان است.
۲-مقالات شمس تبريزى، تصحيح محمدعلى موحد (چاپ دوم، تهران،  انتشارات خوارزمى، ۱۳۷۷)، ج ،۱ ص ۲۷۳.
۳-عبدالواحد آمدى، غررالحكم و دررالكلم، تصحيح سيد مهدى رجايى (چاپ دوم، قم، دارالكتاب الاسلامى، ۱۴۱۰)، ص ۵۲۴.
۴-سيد بن طاووس، كشف الحجه يا فانوس، ترجمه اسدالله مبشرى (چاپ اول، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ۱۳۶۸)، ص ۲۹.
۵-سيرى در زندگانى استاد مطهرى (چاپ اول، تهران و قم، انتشارات صدرا، ۱۳۷۰)، ۷۹-۷۸. مطهرى پيش و پس از اين اعلاميه سخنانى درباره شريعتى گفته است، اما اين اعلاميه نظر رسمى و قطعى اوست.
۶- محمدباقر مجلسى، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار (چاپ دوم، بيروت، موسسه الوفاء، ۱۴۰۳)، ج ،۲ ص ۱۹۰.
۷- «به ياد دارم كه از همان آغاز طلبگى، كه در مشهد مقدمات عربى مى خواندم فيلسوفان و عارفان و متكلمان هرچند با انديشه هايشان آشنا نبودم از ساير علما و دانشمندان و از مخترعان و مكتشفان در نظرم عظيم تر و فخيم تر مى نمودند» مرتضى مطهرى، مجموعه آثار (چاپ دوم، تهران و قم، انتشارات صدرا، ۱۳۷۰) ج ،۱ ص۴۴۱
۸- همو، يادداشت هاى استاد مطهرى (چاپ اول، تهران و قم، انتشارات صدرا۱۳۸۲،) ج،۷ ص۹۴.
+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 21:54  توسط رضا  | 

استاد مطهرى و روحانيت
مصطفى تاج زاده
110403.jpg
نيم نگاه
اقتدار  روحانيت
منظور استاد از «اقتدار» روحانيت يعنى نفوذ معنوى و حكومت بر دل ها و عقل ها و نه بر تن ها و ارتباط نزديك با مردم امكان بسيج آنان را به روحانيت مى دهد. به همين دليل، به تصريح شهيد مطهرى، روحانيت شيعه با اينكه كمتر از روحانيت اهل سنت درباره اصلاحات نظريه پردازى كرده و طرح هاى اصلاحى ارائه داده است، اما به مراتب بيشتر، مردم را در برپايى نهضت هاى اصلاحى بسيج و آنان را رهبرى كرده است.


۱- طبق قانون اساسى بعضى مناصب بالاى حكومتى در اختيار فقها و مجتهدان و به عبارتى روحانيون است. بنابراين سرنوشت جمهورى اسلامى و نوع و نتيجه چالش هاى فكرى و فرهنگى جامعه تا حدود زيادى به انديشه و عملكرد انديشمندان مسلمان و مسئولان حكومتى به ويژه روحانيان بستگى دارد. جنبش اصلاحى ملت ايران نيز با پرچمدارى يك روحانى آزاديخواه و عدالت طلب آغاز شده و تداوم آن نيز به ميزان قابل توجهى به عملكرد روشنفكران مسلمان اعم از روحانى و دانشگاهى وابسته است.
۲- استاد مطهرى معتقد بود بررسى و تحليل سازمان روحانيت و نقد عملكرد آن هم نشانه علاقه به اين نهاد است و هم امرى مفيد، بلكه لازم است.
«از خصوصيات دين مقدس اسلام اين است كه مسئوليت مشترك به وجود آورده است. همه مسئول حفظ و رعايت و راهنمايى و هدايت يكديگرند. هركس كه خود را در برابر اسلام مسئول مى شمارد، خود به خود نسبت به سازمان رهبرى آن احساس مسئوليت مى كند. برخى از انديشمندان اجتماعى ما، به واسطه عدم علاقه و اعتقاد، ممكن است هيچگاه درباره سازمان روحانيت و مشكلات آن و راه حل آنها نينديشند. همان طورى كه همه علاقه مندان كوتاه فكر و بى خبر نيز هيچگاه اين گونه انديشه ها در مغز ساده شان راه نمى يابد. اما علاقه مندان روشن انديش اسلام، يكى از مهمترين موضوعات كه فكر آنها را به خود مشغول مى دارد، همين موضوع است.» (ده گفتار، ص ۲۴۰)
به باور آن متفكر دردآشنا «حامل فرهنگ اصيل اسلامى، در نهايت، باز هم همين گروه روحانيون متعهد هستند. به اين دليل لازم است روحانيت را اصلاح كرد، نه اينكه آن را از بين برد. ثابت نگاه داشتن سازمان روحانيت در وضع فعلى نيز به انقراض آن منتهى خواهد شد. اين مطلب را حدود ده سال است كه بارها و بارها تكرار كرده ام و گفته ام كه روحانيت يك درخت آفت زده است و بايد با آفت هايش مبارزه كرد. اما كسى كه مى گويد دست به تركيب اين درخت نزنيد، معناى سخنش اين است كه با آفت هاى آن هم مبارزه نكنيد و اين باعث مى شود كه آفت ها درخت را از بين ببرند. آن كسى نيز كه مى گويد اصلاً اين درخت را بايد از ريشه كند، اشتباه بزرگى مرتكب مى شود. زيرا اگر اين درخت كنده شود، ديگر هيچ كس قادر نخواهد بود تا نهال جديدى به جاى آن بكارد.» (پيرامون انقلاب اسلامى، ص ۱۸۴)
۳- به نظر شهيد مطهرى «هر جامعه اى يك نوع آفتِ مخصوص به خود دارد. آفتى كه جامعه روحانيت را فلج كرده و از پا درآورده است، «عوام زدگى» است. عوام زدگى از سيل زدگى، زلزله زدگى، مار و عقرب زدگى بالاتر است. اين آفت عظيم معلول نظام مالى ما است. روحانيت ما در اثر آفت عوام زدگى نمى تواند چنانكه بايد، پيشرو باشد .... روحانيت عوام زده ما چاره اى ندارد از اينكه آنگاه كه مسئله اى اجتماعى مى خواهد عنوان كند، به دنبال مسائل سطحى و غيراصولى برود و از مسائل اصولى صرف نظر كند كه با كمال تأسف علامت تأخر و منسوخيت اسلام به شمار مى رود و وسيله به دست دشمنان اسلام مى دهد.» (ده گفتار، صص ۲۵۹ و ۲۶۰)
با وجود اين، وى معتقد بود هيچ نهادى مانند روحانيت نمى تواند موج هاى وسيعى همچون ۲۲ بهمن ۵۷ ايجاد كند. به همين دليل مى پرسيد:
«كدام رهبرى توانسته است مانند همين رهبرى سنتى موج بيافريند و حركت خلق كند؟ در اين صد ساله اخير كه از قضا دوره فرنگ رفته ها و روشنفكران متجدد ضدسنت است، كدام رهبرى غيرسنتى توانسته است يك دهم رهبرى سنتى، جنبش به وجود آورد؟»
(نهضت هاى اسلامى در صد ساله اخير، ص ۸۲)
۴- دغدغه هاى پس از پيروزى انقلاب نيز ادامه يافت. وى با توجه به تجربه ساير انقلاب ها پيش بينى كرد:
«براى نهضت ما نيز چنين آينده اى كه در آن بازار عرضه افكار داغ باشد، قابل پيش بينى است. از اين رو لازم است روحانيت ده ها برابر گذشته خود را تجهيز كند. روحانيت احتياج به تقويت دارد. احتياج به برنامه و كار منظم و حساب شده دارد. در برابر روحانيون مردم قرار دارند كه به مراتب بيشتر از گذشته به هدايت و راهنمايى و ارشاد احتياج دارند. روحانيت بايد به سرعت به فكر چاره بيفتد و تا اين سيل عظيم به راه نيفتاده است، خود را براى مقابله با آن آماده كند.»
(پيرامون انقلاب اسلامى، ص ۱۸۳)
آيت الله مطهرى معتقد بود كه: «دانستن و شناختن دين براى مصلحت گويى كافى نيست. [روحانى] جامعه را بايد بشناسد. به اوضاع دنيا بايد آگاه باشد. بايد بفهمد كه در دنيا چه مى گذرد و امروز مصلحت جامعه اسلامى در برابر جريان هاى موجود دنيا چه اقتضا مى كند و مردم را به آن جريان ها و مصالح واقعى آنها آگاه بكند ... آدمى كه سر و كارش فقط با چند كتاب معين در يك علم به خصوص مثلاً فقه، ادبيات، فلسفه و غيره باشد و در كنج مدرسه به سر برد، نمى تواند بفهمد در جامعه چه مى گذرد و چه بايد كرد. انسان در كنج مدرسه نمى تواند مصالح جامعه را تشخيص دهد. علم و اطلاع به اوضاع جارى و متغير جهان لازم است. شامه تيز مى خواهد كه حتى حوادثى را كه در آينده واقع مى شود از حالا پيش بينى كند و جامعه را طورى از آن حادثه عبور دهد كه با خطرى مواجه نشود. هدايت بدون قدرت پيش بينى، امكان پذير نيست.»
(ده گفتار، ص ۲۲۶)
110409.jpg
5 - استاد با گله از آن دسته از جامعه شناسان ايرانى كه «روحانيت را به عنوان دكورى در كنار سياست و اقتصاد به حساب مى آوردند و براى آن اهميت قائل نبودند»، مى گفت: «روشنفكر ايرانى به توهم اينكه در اروپاى امروز، مذهب نقش ندارد و نقش خود را در گذشته ايفا كرده است، نقش مذهب را در ايران نيز تمام شده تلقى كند، [در حالى] كه نه ايران، اروپا است و نه اسلام، مسيحيت است.» (نهضت هاى اسلامى در صد ساله اخير، ص ۸۳)
در عين حال وى تاكيد مى كرد: «اساساً روحانى واقعى بودن وابسته به اين نيست كه انسان در رشته هاى علوم قديمه تحصيل كند. بسيارند كسانى كه از اين تحصيلات محرومند و در رشته هاى ديگر تخصص دارند، اما داراى ايمانى قوى و نيرومند هستند و عملاً متقى و پرهيزكار و احياناً حامى و مبلغ اسلامند و كم و بيش مطالعات اسلامى هم دارند.» (عدل الهى، ص۱۲۲ )
۶ - با وجود سابقه و قدمت روحانيت شيعه و قدرت بسيج توده ها، به علت ارتباط صميمى و همدلانه با مردم، وى هشدار مى داد كه «روحانيين بزرگ ما، بايد به اين نكته توجه كنند كه بقا و دوام روحانيت و موجوديت اسلام به اين است كه زعماى دين ابتكار اصلاحات عميقى كه امروز ضرورى تشخيص داده مى شود، در دست بگيرند. امروز آنها در مقابل ملتى نيمه بيدار [سال هاى پيش از پيروزى انقلاب] قرار گرفته اند كه روز به روز بيدارتر مى شود. انتظاراتى كه نسل امروز از روحانيت و اسلام دارد، غير از انتظاراتى است كه نسل هاى گذشته داشته اند. بگذريم از انتظارات خام و نابخردانه كه بعضى دارند، اكثريت آن انتظارات مشروع و بجاست. اگر روحانيت ما هر چه زودتر نجنبد و گريبان خود را از چنگال عوام خلاص و قواى خود را جمع و جور نكند و روشن بينانه گام برندارد، خطر بزرگى از ناحيه اصلاح طلبان بى علاقه به ديانت متوجهش خواهد شد. امروز اين ملت تشنه اصلاحات نابسامانى هاست و فردا تشنه تر خواهد شد. ملتى است كه نسبت به ساير ملل احساس عقب افتادگى مى كند و عجله دارد به آنها برسد. از طرفى مدعيان اصلاح طلبى كه بسيارى از آنها علاقه اى به ديانت ندارد، زيادند و در كمين احساسات نو و بلند نسل امروزند. اگر اسلام و روحانيت به حاجت ها و خواسته ها و احساسات بلند اين ملت پاسخ مثبت ندهند، به سوى آن قبله هاى نوظهور متوجه خواهند شد. فكر كنيد آيا اگر سنگر اصلاحات را اين افراد اشغال كنند، موجوديت اسلام و روحانيت به خطر نخواهد افتاد؟» (ده گفتار، صص ۲۷۳ و ۲۷۴)
۷- آشنايان با شهيد مطهرى مى دانند كه پافشارى وى بر نقش و جايگاه روحانيت، نه به آن دليل بود كه خود عضوى از اين خانواده به شمار مى رفت بلكه معتقد بود نهاد مذكور جايگزين ندارد. او در اين زمينه به نقل از علامه اقبال لاهورى مى نويسد: «اقبال ... درباره سيدجمال ... و اينكه چگونه يك «سيد يك لاقبا» توانست رستاخيزى در جهان اسلام به پا كند»، مى گويد:
«اين همه قدرت و نفوذ چرا؟ چه عاملى موجب شد كه فرياد اين يك تن تنها تا اعماق دل ها و تا اقصاى سرزمين ها راه كشد؟ جز اين بود كه ملت هاى مسلمان، اين ندا را نداى دعوت يك آشنا احساس كردند؛ احساس كردند كه اين صدا از اعماق روح فرهنگ و تاريخ پرافتخار و حيات و حماسه خودشان در آمده است؟ اين صدا يكى از انعكاسات همان فريادى است كه در حرا، در مكه، در مدينه، در احد، در قادسيه، در بيت المقدس، در تنگه الطارق، در جنگ هاى صليبى مى پيچيد؛ همان صداى حيات بخش دعوت به جهاد و عزت و قدرت است كه در گوش تاريخ پر از حماسه اسلام طنين افكن است.» (اقبال، معمار تجديد بناى اسلام، ص ۸۲)
۸- از نگاه مطهرى «اگر اين كشور بخواهد اصلاح بشود، اگر بخواهد در جاده ترقى بيفتد، در جاده تعالى بيفتد، در جاده علم بيفتد، در راه صنعت بيفتد، در راه حريت و آزاديخواهى بيفتد، بهترين راه و نزديك ترين راه، اگر نگويم راه ديگرى نيست، بهترين راه و نزديك ترين راه همين است كه از همين احساسات صادقانه مردم درباره حسين بن على كه حقيقت دارد و واقعيت دارد و درباره شخصى است كه شايسته اين احساسات است و صاحب يك مكتب بسيار بزرگ و عالى است، استفاده كنيم ... پس بايد درباره اين قضيه فكر كرد و نقائص آن را اصلاح كرد.» (ده گفتار، ص ۲۱۹)
۹- استاد كه بر نقاط مثبت نظام پژوهشى، آموزشى، تبليغى وعظ تكيه مى كرد و به عضويت خود در نهاد روحانيت مى باليد، همزمان بر مبارزه با نقاط منفى نظام حوزوى تأكيد مى كرد و هر مسئله را در جاى خود داراى اهميت مى دانست. به باور او «ما معترفيم كه هيچ چيزى جاى تقوا و ايمان را نمى گيرد و ايمان و تقوا بسيارى از كمبودها را جبران مى كند. ولى از طرف ديگر بنا نيست كه ايمان و تقوا را جانشين همه چيز بدانيم. از هر چيزى فقط اثر خودش را بايد انتظار داشت ... در ميان معنويات هم هيچكدام جاى ديگرى را به طور كامل پر نمى كند. مثلاً نه علم مى تواند جانشين ايمان بشود و نه ايمان مى تواند جانشين علم گردد. نظم و انضباط و تشكيلات هم يكى از اصول مقدس زندگى بشر است. اگر مى بينيم كه معنويت و ايمان بعضى از مفاسد بى نظمى و بى انضباطى را از بين برده، بايد توجه داشته باشيم كه بى نظمى و بى تشكيلاتى معيشت، به مقياس بيشترى اركان ايمان و معنويت را متزلزل كرده و محيط فاسد به وجود آورده است.» (ده گفتار، ص ۲۷۰)
۱۰- شهيد مطهرى بر اصلاح نهاد دين بيش از ظهور زعماى بزرگ تاكيد داشت و مى گفت: «[بعضى] هنگامى كه متوجه برخى مفاسد اجتماعى مى شوند، چاره را زعيم صالح مى دانند و به اصطلاح اصالت فردى هستند. اما كسانى كه بيشتر و عميق تر مطالعه كرده اند، به اين نتيجه رسيده اند كه تأثير و اهميت سازمان و تشكيلات و رژيم اجتماعى از تأثير و اهميت زعما بيشتر است. در درجه اول بايد درباره سازمان صالح انديشيد و در درجه دوم درباره زعماى صالح ... اگر نظام صالح بود، كمتر فرد ناصالح قدرت تخطى دارد و اگر ناصالح بود فرد صالح كمتر قدرت عمل و اجراى منويات خود را پيدا مى كند و احياناً منويات و افكار خود را مى بازد و همرنگ سازمان مى شود... زعماى صالحى كه طرز تفكرشان در اساس و تشكيلات با ناصالح ها يكى است و تفاوتشان از لحاظ اخلاقى و شخصى است، بنا است همگى در يك قالب كار كنند، اثر وجودى شان با ناصالح ها آنقدر زياد نيست و منشاء تحولات اجتماعى قابل توجه نخواهد گشت.» (ده گفتار، صص ۲۴۲ تا ۲۴۴)
۱۱- وى درباره تجربه تلخ گسترش ماديگرى، به علت عملكرد روحانيت كاتوليك، بارها به انديشمندان مسلمان هشدار داد و اعلان كرد: «كليسا چه از منظر مفاهيم نارسايى كه در الهيات عرضه داشت و چه از نظر رفتار غيرانسانى اش با توده مردم، خصوصاً طبقه دانشمندان و آزادفكران، از علل عمده گرايش جهان مسيحى - و به طور غيرمستقيم جهان غيرمسيحى - به ماديگرى است ... اينكه فقط نام كليسا را مى بريم، به اين معنا نيست كه در منابر و مساجد ما هميشه افراد مطلع و با صلاحيت، مفاهيم دينى را تعليم مى دهند و مى دانند چه تعليم دهند .... كليسا از نظر ديگر نيز نقش مهمى در سوق دادن مردم به ضدخدايى دارد كه از نارسايى مفاهيم الهى كليسايى بسى مؤثرتر بوده است و آن تحميل عقايد و نظريات خاص مذهبى و علمى كليسا به صورت اجبار و سلب هرگونه آزادى عقيده در اين دو قسمت است ... اينكه اصول دين بايد تحقيقى باشد نه تقليدى و يا تحميلى،  تزى است كه اسلام طرفدار آن است؛ برخلاف مسيحيت كه اصول دين را براى عقل «منطقه ممنوعه» اعلام كرده است. خطاى عمده كليسا در دو جهت ديگر بود: يكى اينكه كليسا پاره اى معتقدات علمى بشرى موروث از فلاسفه پيشين و علماى كلام مسيحى را در رديف اصول مذهبى قرار داد و مخالفت با آنها را موجب ارتداد دانست، ديگر اينكه حاضر نبود صرفاً به ظهور ارتداد اكتفا كند و هر كس كه ثابت و محقق شد مرتد است، او را از جامعه مسيحيت طرد كند، بلكه با نوعى رژيم پليسى خشن در جست وجو عقايد و مافى الضمير افراد بود و با لطائف الحيل كوشش مى كرد كوچك ترين نشانه اى از مخالفت با عقايد مذهبى در فردى يا جمعى پيدا كند و با خشونتى وصف ناشدنى آن فرد يا جمع را مورد آزار قرار دهد .... اين بود كه دانشمندان و محققان جرأت نداشتند برخلاف آنچه كليسا آن را علم مى داند، بينديشند. يعنى مجبور بودند آنچنان بينديشند كه كليسا مى انديشد. اين فشار شديد بر انديشه ها ... عكس العمل بسيار بدى نسبت به دين و مذهب به طور كلى ايجاد كرد ... بازرسان عقيده، مردم بدى نبودند؛ خود را لااقل از حد وسط مردم بهتر مى پنداشتند. مگر نه اين است كه لاينقطع براى اعلاى كلمه حق و نام خدا مى كوشيدند و كار مى كردند؟ .... [يك مفتش] در آخر عمر از آن جهت كه از كشتن چند كودك چشم پوشيده بود، خود را گناهكار احساس مى كرد: مگر كسى حق دارد از كشتن بچه افعى خوددارى كند؟! .... چنان فرض و قبول مى شد كه اين مردم, گناهكار و بزهكارند و بر ايشان بود كه گناهكارى خود را ثابت كنند. داوران هرگونه وسيله فكرى و بدنى را براى وادار كردن ايشان به اعتراف به گناه و شناساندن همدستان خود به كار مى بردند. براى تشويق متهمين به اعتراف، وعده بخشش يا تخفيف به ايشان مى دادند. ولى آن داوران چنان مى پنداشتند كه براى وفا كردن به عهدى كه با جادوگران و بددينان بسته اند، هيچ الزام اخلاقى ندارند و اين وعده را براى مدت مختصرى كه در آن فاصله متهم آنچه گفتنى است بگويد، مراعات مى كردند. هر عمل خارج از حدود شرافتمندى را كه نسبت به آن متهمان انجام مى شد، چون به منظور مقدسى مى دانستند، روا مى داشتند. هر چه بيشتر مردم را عذاب و شكنجه مى دادند، اين كار را ضرورى تر تصور مى كردند .... مذهب كه مى بايست دليل هدايت و پيام آور محبت باشد، در اروپا به اين صورت درآمد كه مشاهده مى كنيم. تصور هركس از دين و خدا و مذهب، خشونت بود و اختناق و استبداد. بديهى است كه عكس العمل مردم در مقابل چنين روشى جز نفى مذهب از اساس و نفى آن چيزى كه پايه اولى مذهب است، يعنى خدا،  نمى توانست باشد. هر وقت و هر زمان كه پيشوايان مذهبى مردم - كه مردم در هر حال آنها را نماينده واقعى مذهب تصور مى كنند - پوست پلنگ مى پوشند و دندان ببر نشان مى دهند و متوسل به تكفير و تفسيق مى شوند، مخصوصاً هنگامى كه اغراض خصوصى به اين صورت درمى آيد، بزرگترين ضربت بر پيكر دين و مذهب به سود ماديگرى وارد مى شود.» (علل گرايش به ماديگرى، صص ۷۱ تا ۹۲)
۱۲- استاد مطهرى با تاكيد بر نظريات آيت الله حائرى درباره تخصصى شدن اجتهاد مى نويسد:
«در اينجا من پيشنهادى دارم، كه براى پيشرفت و ترقى فقه ما بسيار مهم است، اين را قبلاً مرحوم آيت الله حاج شيخ عبدالكريم يزدى اعلى الله مقامه، فرموده اند و من پيشنهاد ايشان را عرض مى كنم. ايشان گفته بودند، چه لزومى دارد كه مردم در همه مسائل از يك نفر تقليد كنند،  بهتر اين است كه قسمت هاى تخصصى در فقه قرار دهند، يعنى هر دسته اى بعد از آنكه يك دوره فقه عمومى را ديدند و اطلاع پيدا كردند تخصص خود را در يك قسمت معين قرار دهند و مردم در همان قسمت تخصصى از آنها تقليد كنند، مثلاً بعضى رشته تخصصى خود را عبادات قرار دهند و بعضى معاملات و بعضى سياست و بعضى احكام، (احكام به اصطلاح فقه) همان طورى كه در طب اين كار شده و رشته هاى تخصصى پيش پزشكى هستند، بعضى متخصص قلب مى باشند، بعضى چشم، بعضى متخصص گوش و حلق و بينى و بعضى متخصص چيز ديگر. اگر اين كار بشود هر كسى بهتر مى تواند تحقيق كند در قسمت خودش. گمان مى كنم در كتاب «الكلام يجراكلام» تاليف آقاى سيد احمد زنجانى سلمه الله، اين مطلب از قول ايشان چاپ شده. اين پيشنهاد، بسيار پيشنهاد خوبى است و من اضافه مى كنم كه احتياج به تقسيم كار در فقه و به وجود آمدن رشته هاى تخصصى در فقاهت از صد سال پيش به اين طرف ضرورت پيدا كرده و در وضع موجود يا بايد فقهاى اين زمان جلو رشد و تكامل فقه را بگيرند و متوقف سازند و يا به اين پيشنهاد تسليم شوند.» (مرجعيت و روحانيت، ص ۱۲)
۱۳- به اعتقاد شهيد مطهرى نتيجه اتكاى مالى روحانيت به مردم كسب اقتدار است. در عين حال تا حدودى حريتش را از دست مى دهد. از سوى ديگر متكى شدن روحانيان به دولت  اگر چه اجازه اجتهاد آزاد را به آنان مى دهد ولى حق طلبى و استقلال شان را تهديد مى كند. به نظر او روحانيت تشيع به دليل استقلال مالى از حكومت و اتكا به مردم، موقعيت اول را دارد يعنى در مجموع مى تواند مردم را بسيج كند، اما فاقد حريت كافى در عرصه انديشه و اجتهاد است. موارد استثنا مورد نظر ايشان نبود.
منظور استاد از «اقتدار» روحانيت يعنى نفوذ معنوى و حكومت بر دل ها و عقل ها و نه بر تن ها و ارتباط نزديك با مردم امكان بسيج آنان را به روحانيت مى دهد. به همين دليل، به تصريح شهيد مطهرى، روحانيت شيعه با اينكه كمتر از روحانيت اهل سنت درباره اصلاحات نظريه پردازى كرده و طرح هاى اصلاحى ارائه داده است، اما به مراتب بيشتر، مردم را در برپايى نهضت هاى اصلاحى بسيج و آنان را رهبرى كرده است. نمونه هاى برجسته آن را مى توان در يك قرن اخير در ايران و عراق مشاهده كرد.
۱۴- پس از پيروزى انقلاب بعضى روحانيان در متن و در واقع در رأس هرم «قدرت» جا گرفته اند. اكنون موقعيت روحانيت چگونه است؟ آيا حضور در اركان حكومت، اقتدار معنوى روحانيان را حفظ كرده و حريت فكرى آنان را افزايش داده است يا خير؟ به راستى امروز نسبت ميان قدرت (شركت در حكومت)، اقتدار (مقبوليت در افكار عمومى) و حريت (اجتهاد آزاد و مستقل از قدرت و اقتدار) چگونه است؟ اين سئوال را مى توان با توجه به تفكيكى كه متفكران معاصر بين اقتداگرايى ناب و اقتدار ناشى از مقبوليت و مشروعيت مردمى به عمل آورده اند به شكلى ديگر مطرح كرد. از ديد متفكران مذكور سازمان هاى مدنى و عرصه جامعه مدنى، محل توليد رضايت عمومى و اقتدار هژمونيك است. تعريفى كه مطهرى از سازمان روحانيت و ضرورت اصلاح در آن به عمل مى آورد قرابت نزديك با تعاريف آن متفكران از نهادهاى مدنى دارد. حال باز مى پرسم آيا تكيه روحانيت بر قدرت بر سرمايه مدنى پيشين آنان افزوده يا به تقليل و فقر اين سرمايه كمك كرده است؟ راه جمع بين «قدرت» و «اقتدار» چيست و در صورت تعارض بين اين دو، كدام ترجيح دارد؟
+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 21:53  توسط رضا  | 

حق عدل و آزادى از ديد مطهرى
مصطفى معين
110391.jpg
مصلح اجتماعى، متفكر و متكلم بزرگى همچون شهيد مطهرى، به دليل داشتن ذهن پويا و جوال، تحولات متعددى را تا آخرين لحظه حيات پربركت خويش پشت سر گذاشت. اگر اين متفكر در ابتدا بر مباحث فلسفى تكيه بيشترى داشت، در سال هاى پايانى عمر خويش بر مفهوم انسان شناسى (و نقد ماركسيسم از همين موضع انسانى) اولويت بيشترى قائل بود. با اين وجود و به رغم همه تحولات و پشت سر گذاشتن مراحل گوناگون در سلوك علمى و فعاليت اجتماعى- سياسى، مى توان يك هسته اصلى ولى در عين حال تكامل يابنده و نوشونده شده در مشى آن بزرگوار را مشاهده كرد و آن تاكيد و تقدمى بنيادين است كه حول سه مقوله «حق»، «عدل» و «آزادى» به عمل آورد.
فهم دينى اين متكلم بزرگ به شدت تحت تاثير آموزه هاى مذكور قرار داشت و اگر مى بينيم بسيارى از علماى دينى نتوانسته اند همچون مطهرى در دريايى از معارف و منابع دينى غواصى كرده و گوهرهاى فراوان ارمغان نسل جوان و تشنه حقايق فطرى كنند، به خاطر ضعف فنى و تخصص و كم سوادى آنان نيست بلكه مسئله به اين برمى گردد كه متفكر مذكور مجهز و مسلح به ابزار مفهومى حقوق، عدالت و آزادى بود و از منظرى چنين رفيع، بسيارى از حقايق قرآنى و حكم اسلامى را مشاهده مى كرد كه ديگران به دليل تخفيف و تحقير اين مقولات شريف نمى توانستند آن را ببينند. در حقيقت دوزيستى بودن يا «دو پا» داشتن (پايى در حوزه و پايى در دانشگاه) اجتماعى و علمى، اين امكان را به مطهرى مى بخشيد و از كسانى كه حوزه هاى روشنفكرى و دانشگاهى را تحقير مى كردند دريغ مى كرد. خود ايشان در ميزگردى كه از قضا در حضور دكتر شريعتى برگزار شد مى  گويد: «براى برپايى يك حركت فكرى و فرهنگى اسلامى نياز عظيمى به گذشتگان داريم ولى تنها آن سرمايه كافى نيست. آن سرمايه پيوند خورده با فرهنگ جديد ]لازم است[ كه اساس و پايه و مايه و آن درختى كه ريشه به زمين گرفته آن بايد باشد و بايد اين پيوند خورده باشد.»۱
اين سخن بيش از هر چيز در مورد سرمايه معنوى و فرهنگى خود مطهرى نيز صادق است. يعنى اگر مطهرى مى توانست دركى اينچنين غنى از حقوق بشر و عدالت و آزادى عرضه نسل جوان كند، منشأ آن را قبل از هر چيز بايد در مراوده فكرى او با محيط دانشگاهى و نهراسيدن از عرصه هاى باز و آزاد مباحثه و ديالوگ  با هم انديشان و ديگرانديشان دانشگاه ديد.
همچنان كه خود مى گويد اگر حاملين رشته هاى جديد طب يا مهندسى و «بالخصوص كسانى كه در همين علوم اجتماعى و جامعه شناسى تحصيل كرده اند»، روى به آموزش معارف دين در دانشكده الهيات و يا حوزه علميه قم بياورند، يك حركت اصيل اسلامى بر بنياد يك حركت فرهنگى و فكرى شكل خواهد گرفت.
«اگر ما پنجاه تا اينچنين طلبه [پيوند يافته با فرهنگ جديد و تحصيلكرده در رشته هاى جديد دانشگاهى] پيدا كنيم به نظر من برابر خواهد بود با هزاران طلبه ديگر. از آنهايى كه مثل خودم بودند، يعنى آنهايى كه از ده بلند شدند و با معلوماتى كه از مكتب خانه شروع شده به اينجا آمدند. حالا من به ديگران جسارت نمى كنم.»۲
ما از خلال تحليل متواضعانه مذكور به خوبى مى توانيم ميزان انطباق شهيدمطهرى با حوزه هاى جديد فكرى و دانشگاهى را دريابيم و اگر شبيه سازى هاى مدعيان جديد «مطهرى نمايى» را بر نمى تابيم به سخنان خود او استناد كنيم كه يك تحصيلكرده دينى پيوند يافته با سرمايه فرهنگى جديد را با «هزاران طلبه پيوند نايافته» برابر مى دانست. نكته جالب توجه آن كه مطهرى سخنان مذكور را در نقد التقاطى گرى زمان خود بيان مى كرد و نشان مى داد كه اگر شكل انحرافى پيوند فرهنگ سنتى و اسلامى با فرهنگ جديد را محكوم مى شمارد، براى تلفيق و پيوند علمى بين دين و فرهنگ چه ارزش والايى قائل است و در جريان همين ارج گذارى مرحوم مهندس بازرگان را به عنوان الگو و نمونه برين پيوند مذكور مى شمارد.»۳ به اين ترتيب مطهرى از رهگذر چالش مستقيم با مسائلى كه فرآورده هاى فكرى علوم انسانى و اجتماعى فرآورى انديشه دينى مى گذاشت به درك توسعه يافته اى از مقوله هاى حقوق بشرى و آزاديخواهانه معاصر نايل شد كه امروز سخت به عملياتى كردن آن از مجراى نهادهاى دموكراتيك محتاجيم. او برخلاف تقابلى كه روشنفكران و انقلابيون زمانه بين آزادى و عدالت افكنده بودند و برخلاف تقديس گران خشونت و تحقيرگران حقوق بشر، همه اين معقولات به ظاهر متضاد را در يك فهرست جاى مى داد و مى گفت «آزادى فكر، آزادى قلم، آزادى بيان، آزادى اجتماعى، حق اين كه [انسان و جامعه انسانى] سرنوشتش دست خودش باشد، حق انتخاب مسكن و... ارزش فوق العاده اى دارد.»۴
به عبارت ديگر برخلاف ماركسيست هاى زمانه كه معيشت و نيل به يك سلسله مطالبات اوليه نظير نان و مسكن را در مقابل آزادى و حقوق مدنى و دموكراتيك علم مى   كردند همه اين امور به ظاهر متضاد را زير يك سقف بلند به نام «حقوق» قرار مى داد و با حركت از همين نقطه بود كه به كمك استاندارد حقوقى واحد به مصاف فكرى با متحجرين دينى و متحجرين ضددينى مى رفت. از ديد مطهرى اگر حكومتى نيازهاى شهروندان خود را در حد امور معيشتى نظير آب و نان و جامعه و خانه تلخيص كرده و به بقيه حقوق او توجه نكند، كارى فراتر از حيواندارى نكرده است و به همين سبب موفق به «تحصيل رضايت عمومى» ۵ نخواهد شد. به تعبير صريح او رضايت عموم وابسته به اين است كه حكومت توده مردم را «با اين چشم كه آنها صاحب حق اند و او خود تنها وكيل و امين و نماينده است»۶ بنگرد و گرنه خدمتى به جز تيمارى انجام نداده است. اين همان ديدگاهى است كه دموكراسى و حقوق بشر را در كنار يكديگر قرار داده و ايده نمايندگى و وكالت حكومت را به ايده حقوق ملت پيوند مى زند. همچنين به كمك همين معيارهاى حقوقى و عدالت محور است كه نه فقط مشروعيت يك حكومت تعيين مى شود بلكه فراتر از آن مقبوليت يك فهم معين از شريعت را مى توان به داورى نشست. مطهرى يكى از علل عقب گرد مذهبى و حتى رواج بى خدايى در عصر جديد را ناشى از تضادى مى دانست كه برخى اولياى مذهبى ميان مذاهب و يك نياز طبيعى برقرار ساخته بودند. يعنى درست همچون وضعيت كنونى كه در آن برخى مى كوشند بين منافع مشروع مردم و حفظ نظام دينى نوعى تضاد برقرار كنند در آغاز قرون بيدارى و روشنگرى نيز برخى اولياى كليسا به چنين قطبى سازى روى آورده بودند: «درست در مرحله اى كه استبدادها و اختناق ها در اروپا به اوج خود رسيده بود و مردم تشنه اين انديشه بودند كه حق حاكميت از آن مردم است، كليسا يا طرفداران كليسا يا با تكا به افكار كليسا اين فكر عرضه شده كه مردم در زمينه حكومت فقط تكليف و وظيفه دارند نه حق. همين كافى بود كه تشنگان آزادى و دموكراسى و حكومت را بر ضد كليسا، بلكه بر ضد دين و خدا به طور كلى برانگيزد.»۷
تاريخ فرانسه نمونه هاى دردناكى از اين نوع قطبى سازى ها و تضاد آفرينى ها بين حق حاكميت مردم با تكاليف مذهبى به نمايش مى گذارد و امروزه لائيسيسم افراطى آن كشور كه عرصه را بر تحقق حق حجاب مسلمين تنگ كرده محصول همان دوره است. اين نمونه نشان مى دهد چه پيوند وثيقى ميان حق حاكميت مردم و حقوق مذهبى ملت وجود دارد و چگونه نقض اولى راه را براى تضييق حق دوم باز مى كند. درك حقوق بنياد از دين بدون خوش بينى نسبت به فطرت بشرى و بدون اعتقاد به تجلى فطرت در جوامع بشرى از شرق تا غرب عالم معناى محصل نخواهد داشت. مطهرى در اين مورد التزام زيادى به مبانى اسلام شناسى حقوق- بنياد از دين مبين اسلام نشان مى دهد. او صريحاً سياه نمايان دينى و سياه نمايان ماركسيستى را (كه هر دو در بدبينى به تاريخ و به جوامع غربى و دستاوردهاى حقوقى آن مشترك بودند) در كنار هم مى نشاند و با اشاره به تجلى حضور دين و فطرت بشرى در آمريكا و انگليس مى گويد: «عين همين ايرادى كه به برخى از منبرى ها وارد است به اين تاريخ نويس هاى ماترياليست وارد است كه كوشش مى كنند صفحات تاريخ بشريت را سياه سياه جلوه دهند. چون برخلاف فلسفه آنها است كه زيبايى ها را نشان دهند.»۸ بر مبناى همين درك حقوقى از مفهوم انسان و تاريخ انسان است كه مطهرى مى گويد: «هميشه انسان و خدا با هم نفى مى شوند و با هم اثبات مى شوند.» ۹ به اين ترتيب دفاع كلامى  اش از خدا و دين را به دفاع از انسان و حقوق انسانى پيوند مى زند. برحسب همين قاعده اساسى (تلازم اثبات انسان و اثبات خدا) مى توان كل مجاهده علمى او را در مصاف فكرى با متحجرين دينى يعنى كسانى كه از راه انكار انسان و انكار  حقوق او زمينه ساز حذف خدا از عرصه حيات اجتماعى هستند و با متحجرين ضددينى (يعنى كسانى كه از راه انكار خدا پايه هاى حقوق بشر را محو مى كنند) دريافت. مطهرى به همين لحاظ در كتاب «حقوق زن در اسلام» افسوس مى خورد كه مسلمين «در اثر پيشامد هاى ناگوار» نتوانستند پيشقدم تدوين نظام نامه حقوق بشر گردند و به تعبير او «تقدير اين بود كه ديگران» در اين زمينه گوى سبقت بربايند و اين افتخار را به خود اختصاص دهند. پيشامد ناگوار مورد اشاره مطهرى نه جنگ هاى صليبى، نه تهاجم مغول و مصايب بزرگ تاريخى، بلكه شكست جريان عدليه و حق محور از جريان اشعرى بود كه نهايتاً «جنگ جمود و روشن انديشى» (مطهرى- بيست گفتار) را به سود تحجر و تاريك انديشى رقم زد. او تصريح مى كند نبرد بين اشعرى و اعتزالى را نبايد جنگى فراموش شده و مربوط به «ديگران» صرفاً متعلق به مذاهب غيرشيعى دانست، بلكه اين شكست چنان تاثير گذار بود كه كل كلام شيعى را زير تاثير مخرب خود گرفت و رد پاى خود را تا همين عصر ما حفظ كرده است. (مطهرى _ جاذبه و دافعه حضرت على(ع)) و مطهرى به اين اعتبار با يكى از اسلام شناسان معروف فرانسوى (برك) همصدا مى شود كه گفته بود اگر جريان عقل گرا و عدل گراى معتزله مغلوب جريان جمود اشعرى نمى شد «رنسانس قبل از اروپا در كرانه هاى دجله و فرات رخ مى داد.» نگاه مطهرى به دنياى غرب نيز از همين زاويه حقوق بشرى شكل مى گيرد، يعنى هم تجليل بلند او از تدوين اعلاميه جهانى حقوق بشر و هم نقد تند او عليه نقض عملى اين حقوق توسط قدرت هاى غربى در يك چارچوب واحد و منسجم نظرى صورت مى گيرد.
او از دانشجويان و پژوهشگرانى كه در دروس «فلسفه تاريخ» حاضر شده بودند مى خواست تا پيرامون چگونگى گذار دنياى غرب از «اعلاميه استقلال آمريكا و اعلاميه حقوق بشر فرانسه» به افكار نژادى ناسيوناليستى و فاشيستى تحقيق كنند.۱۰ به عبارت ديگر به همان سان كه مسئله گذار از جريان عدليه (معتزله) به اشعرى گرى در دنياى اسلام مطهرى را به خود مشغول داشت، گذار هولناك جهان غرب از اعلاميه استقلال آمريكا و اعلاميه حقوق بشر فرانسه به اشكال گوناگون ناسيوناليسم فاشيستى جزء دغدغه هاى فكرى اين متفكر بزرگ اسلامى بود.
به همين سبب امروزه وقتى از «عدالت جنسيتى و عدالت قوميتى» و ضرورت حضور زنان و نمايندگان همه اقوام و نژاد ها در كابينه سخن مى گوييم نظر به مفهومى از «ايران» داريم كه به دور از قرائت هاى فاشيستى از دين و مليت بر جوانب مثبت هويت ملى متكى باشد و به عبارت ديگر عزم آن داريم كه دريافت مان از هويت ملى را با درك حقوق بشرى و دموكراتيك جمع كنيم. اين رويكردى است كه با اصلى ترين آموزه هاى مطهرى انطباق ژرف دارد. يعنى اگر مطهرى در كتاب «خدمات متقابل اسلام و ايران» (و به ويژه در مقدمه درخشان) آن منها كردن حقوق بشر از هويت ملى را به شدت نقد مى نمود، نقدى به مراتب شديدتر درباره منها كردن همين اصل شريف بشرى از درك دينى و نظام هاى دينى دارد كه در كتاب هاى ديگر به آن پرداخت. ما از رهگذر اين نقد متوازن، منصفانه و توامان از دين و مليت تجريد شده از حقوق بشر و عدالت مى توانيم به درك روشنى درباره مبانى فكرى نسل كشى ها، خشونت هاى انبوه و سيستماتيك و پاكسازى هاى دينى و قومى نايل گرديم. مطهرى در نقد خضوع افراطى و غيرعقلانى در قبال دين هوشيارى شگفت آورى نشان مى دهد كه عيناً و براساس استاندارد واحدى مى توان به نقد خضوع كوركورانه درباره مليت تعميم داد. از مطهرى مى توان آموخت كه خضوع افراطى و غيرعقلانى در مقابل دين و نظام هاى دينى به بقاى نظام ديانت كمك نمى كند بلكه به انحراف آن و لذا فروپاشى اش راه مى برد: «در آدمى حسى هست كه گاهى به خيال خود مى خواهد در برابر امور دينى زياد خضوع كند آن وقت به صورتى خضوع مى كند كه برخلاف اجازه خود دين است. يعنى چراغ عقل را دور مى اندازد و در نتيجه راه دين را هم گم مى كند. از رسول اكرم روايت شده «قصم ظهرى رجلان جاهل متنسك و عالم متهتك يا قطع ظهرى اثنان. جاهل متنسك و علام متهتك» دو نفر پشت مرا و پشت دين را شكستند نادان متعصب و زاهد و ديگر عالم لاابالى»۱۱سخنان مذكور در تحليل علل شكست جريان عدليه در تاريخ اسلام و غلبه جمودانديشى آمده است و با تقدم بخشى مطهرى به حق و عدل و عقل پيوند مستقيم دارد. اهميت نقد مطهرى عليه خضوع غير عقلانى در برابر دين هنگامى روشن تر خواهد شد كه جنبه سلبى همين خضوع افراطى را در نظر بگيريم و به خاطر آوريم كه چگونه خشونت بى حد و حصر و ضدانسانى كج انديشان دينى به همين «خضوع» پيوند مى خورد: «اين فكر كه زن فقط و فقط بايد در كنج خانه محبوس بماند و حتى با حفظ حريم و رعايت عفاف و از هر كمالى الزاماً بايد محروم بماند و كارى جز اطفا شهوت مرد و خدمتكارى مرد ندارد... علاوه بر اينكه با اسلام جور نمى آيد بر ضدعواطف انسانى است. به طور كلى افرادى كه به دين مى گروند و سپس بيرون مى روند از افرادى كه از اول گرايش پيدا نكرده اند خشن تر و ضدانسانى تر مى شوند. زيرا دين به حكم نيروى عظيم خود همه عواطف ديگر انسانى را تحت الشعاع قرار مى دهد و اگر رفت همه آنها را در خود هضم و جذب كرده بود نيز با خود مى برد. اين است كه افرادى كه زمانى متدين بوده و سپس بى دين شده اند از بى دين هاى اولى خشن تر و بى عاطفه تر و خطرناك تر مى شوند. اما خطرناك تر از اين طبقه متدينان منحرف شده و كج سليقه خشكه مقدس اند. اين طبقه علاوه بر اينكه عواطف انسانى شان تحت الشعاع عاطفه دينى قرار گرفته و از تاثير مستقل افتاده، نيروى دين به حكم اينكه منحرف شده اثر خود را نمى بخشد و از آن طرف چون زايل نشد و به صورت انحرافى كار مى كند به همان قدرت كه مقتضاى نيروى دين است فعال است. اينها ديگر از هر سبع خطرناك تر و وحشتناك ترند. تاريخ نشان مى دهد كه بى رحمانه ترين جنگ ها، زجر و شكنجه ها به وسيله خشكه مقدسان صورت گرفته است. بزرگ ترين نمك نشناسى ها را اينها انجام مى دهند. زيرا «يحسبون انهم يحسنون صنعاً» جنگ هاى صلبى، جنگ هاى خوارج حتى فاجعه كربلا ساخته دست اين طبقه است.۱۲ مطهرى با اين تحليل نشان مى دهد ذوب و هضم عواطف انسانى در عاطفه دينى اگر توام با حذف شخصيت مستقل انسانى و عقلانى بشود چه عواقب خطرناكى در پى خواهد داشت، چه رسد به آنكه اين ذوب به جاى دين معطوف به شخص شود. در چنين حالتى شدت «خضوع غير عقلانى» پيوند مستقيم با شدت خشونت مى يابد و به انحلال تاثير مستقل عواطف انسانى در يك درك انحرافى از دين منجر مى شود. به همين علت مطهرى در پاسخ به سئوال «آيا نظام تشريع تابع ميزان عدل است يا نه؟» صريحاً پاسخ مثبت مى دهد و عكس قضيه يعنى به تابعيت درآوردن ميزان عدل و حق را موجب حذف معيار استقلالى اين امور شريف و نهايتاً موجب رخنه و رسوخ انحراف در خود دين مى داند. او در يادداشت هاى مربوط به «حق» با  اشاره به اين كه «مقدسى اقتضاء مى كند» دين را مقياس عدل و حق بدانيم تن به چنين تقدس گراى جاهلانه نمى دهد و صريحاً از تقدم معيارهاى عدالت و حقوق دفاع مى كند. همچنين آنجا كه مطهرى برقرارى «نوع ارتباط تصنعى ميان ايمان و اعتقاد به خدا از يك طرف و سلب حق حاكميت مردم از طرف ديگر» را صريحاً منافى حق و عدل دانسته ،۱۳ خود را در جانب «حق حاكميت توده مردم» قرار مى دهد و اين كار را با جانبدارى از دين جمع مى  كند. مطهرى اين سخنان را هنگامى مى نوشت كه هنوز نظام دينى برقرار شده بود ولى ما امروزه مى توانيم همان خيرخواهى ها و دلسوزى هاى حقوق بشرى و عدالت محورانه او در قبال «دين» را به «نظام دينى» تعميم دهيم به كسانى كه امروزه به نام خضوع دين و خضوع در مقابل ولايت فقيه و دفاع از نظام مى كوشند پيوندى تصنعى بين اين اعتقاد و سلب حاكميت توده مردم برقرار كنند توصيه مى كنيم از مكرر خوانى تحليل هاى پيش گفته مطهرى دريغ ننمايند و از اين متفكر بزرگ دينى بياموزند القاى چنين تضادى حتى اگر به نام خضوع در مقابل وجود مبارك بارى تعالى نيز صورت گيرد (به شهادت تاريخ كليسا) چه عواقب سويى در پى خواهد داشت. در اثبات عدم خيرخواهى و دلسوزى اين جماعت در جهت «حفظ نظام» همين بس كه يادآور شويم كسان ديگر نيز در صفوف معاندان اسلام به جد و جهد فراوان مى كوشند تا از تضاد مبانى اسلام با اصول دموكراتيك و حقوق بشرى آن دم زنند و به آنچه جماعتى به زبان «شريعت» و «فقاهت» بيان مى كنند، بيانى سكولار و عرفى بخشند. براى حل اين تضاد «القاء شده» توسط متحجرين دينى و متحجرين ضد دين، چاره اى جز بازگشت به مقدمه قانون اساسى و عطف نظر به جملاتى كه حاكميت ملت را در طول حاكميت خداوند مى نشاند نيست. زمانى حضرت امام (ره) در پاسخ به كسانى كه جمهورى اسلامى و تحقق حاكميت ملت را منافى ولايت مى دانستند فرمودند: شما ديانت هم نداريد چه رسد به ولايت. ما امروز مى توانيم بر پايه آنچه از مطهرى آمد، خطاب به كسانى كه از منظرى ديگر به القاى تضاد ميان حاكميت حقوق مردم با ولايت اهتمام مى ورزند بگوييم كه ايراد اصلى آنان نه در ولايت شناسى كه در خداشناسى نهفته است. آنها مى بايست زانوى تلمذ در محضر استاد زده و پس از مطالعه يك دوره كامل خداشناسى از القاى تضاد ميان خدا و انسان و حاكميت او دست بردارند. به تعبير واضح تر جماعت مذكور قبل از شناخت ولايت در مرحله شناخت خداوند درمانده اند و برمبناى همين درك اشتباه حقوق ملت را به پاى خدايان موهوم و مصنوع خويش قربان كرده اند. در جايى كه مطهرى حقوق و عدالت و آزادى را در مقام مولد احكام دينى مى شمارد، چرا ما بايد قانون اساسى را در پرتو حقوق ملت نخوانيم و مواد به ظاهر «متعارفى» را به نفع حاكميت ملت حل نكنيم؟
پى نوشت ها:
۱- گفت و گوى چهارجانبه، انتشارات صدرا، صص ۵۰ و ۵۲
۲- همانجا، ص۵۲
۳- همانجا ص۵۲
۴- مطهرى، فلسفه تاريخ، جلد سوم انتشارات صدرا ص۳۲۴
۵ و ۶ - مطهرى، سيرى در نهج البلاغه، انتشارات صدرا ص۱۲۴
۷- مطهرى- سيرى در نهج البلاغه، انتشارات صدرا، ص۱۲۴
۸ و ۹- مطهرى، فلسفه تاريخ، جلد ۴
۱۰- مطهرى، فلسفه تاريخ، جلد اول صص ۹۹ و ۱۰۰
۱۱- مطهرى، بيست گفتار، ص ۴
۱۲- مطهرى، مجموعه آثار، جلد ،۱۹ ص ۶۱۸
۱۳- مطهرى، سيرى در نهج البلاغه، ص۱۳۲
+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 21:52  توسط رضا  | 

اصلاح طلب اصولگرا
على مطهرى
110412.jpg
نيم نگاه
از سيد جمال تا مطهرى
به طور كلى شباهت هاى زيادى ميان سيد جمال و استاد مطهرى وجود دارد كه از آن جمله است مبارزه با خرافات، مبارزه با تجددگرايى هاى افراطى، توجه كافى به استدلال، عقل و فلسفه، تاثيرگذارى بر مراجع تقليد وقت كه بحث در اين مقال نياز به مجال ديگرى دارد.


بهترين تعبير براى آن كه جامعيت شخصيت شهيد  آيت الله مطهرى را نشان دهد تعبير «مصلح» يا اصلاح طلب است. كلمات فيلسوف، متكلم، فقيه، متفكر، مجاهد، اسلام شناس و مانند آن تنها بخشى از شخصيت استاد مطهرى را حكايت مى  كند، ولى اصلاح گرى و مصلح بودن مانند نخ تسبيح نسبت به دانه هاى آن، اين ابعاد گوناگون شخصيت آن شهيد را به هم پيوند مى دهد و ملاك وحدت آنها است. به بيان ديگر استاد مطهرى فلسفه و كلام و فقه را براى خود اينها نمى خواست بلكه همه اينها را براى اصلاحات اجتماعى كه ناچار مبتنى بر اصلاحات فكرى است مى خواست. لذا مانند برخى از دانشمندان علوم اسلامى منتهاى همت خود را تدريس دوره اسفار يا كفايه يا رسائل و مكاسب و باز تكرار آن قرار نمى داد بلكه فراگرفتن و تدريس اين كتب را آغاز راه اصلاحات فكرى و اجتماعى مى دانست و همه اين علوم را وسيله اعتلاى جامعه اسلامى برمى شمرد نه هدف.
اما در جهان اسلام، چه در دنياى اهل تسنن و چه در دنياى شيعه، مصلحان زيادى ظهور كرده اند. سرسلسله آنها در قرن اخير سيد جمال الدين اسدآبادى است و بزرگ ترين آنها امام خمينى (ره). برخى از اين مصلحان دچار تجددگرايى هاى افراطى و علم زدگى شدند و در دنياى اهل سنت برخى از آنها گرايش شديد به وهابى گرى پيدا كردند و در دايره تنگ انديشه هاى محدود اين مسلك گرفتار شده و نهضت اصلاحى را به نوعى سلفى گرى تبديل كردند و مبارزه با استعمار و استبداد تبديل به مبارزه با عقايد مخالف حنبليان خصوصاً ابن تيميه حنبلى شد. در اين ميان مصلحانى كه پايه هاى فكرى قوى ترى داشته اند و اسلام را به عنوان يك نظام فكرى هماهنگ و به صورت يك مكتب تلقى كرده و يك سلسله مبانى و اصول ثابت داشته اند از انحراف مصون مانده اند. بدون شك يكى از اين مصلحان استاد مطهرى است. اين گونه مصلحان به خاطر اصولگرايى و جامعيت شان چهره هاى گوناگونى به خود گرفته اند. اگر در مبارزات فكرى و ايدئولوژيك و نيز مبارزات و مجاهدات عملى آن شهيد سير كنيم اين مطلب روشن تر مى شود. ابتدا به مبارزات فكرى مى پردازيم. در دهه سى (۱۳۴۰-۱۳۳۰) استاد مطهرى با نگارش مقدمه و پاورقى بر كتاب «اصول فلسفه و روش رئاليسم» قهرمان مبارزه با مادى گرى و كمونيسم حزب توده به شمار مى رود. در دهه چهل (۱۳۵۰-۱۳۴۰) وى با نگارش كتاب هايى مانند مسئله حجاب و نظام حقوق زن در اسلام و ايراد سخنرانى هايى درباره «تحريفات در حادثه كربلا» و نگارش مقاله «مشكل اساسى در سازمان روحانيت» به عنوان يك روحانى اصلاح طلب روشنفكر و امروزى شناخته مى شود و از حملات مخالفان جاهل و قشرى مصون نمى ماند. در اين دوره قشر تحصيلكرده و دانشگاهى او را سمبل اصلاح تلقى مى كند و به شدت به او گرايش دارد.
اما همين استاد مطهرى را شما در دهه پنجاه (يعنى از حدود سال ۱۳۵۰ تا زمان شهادت) چهره اى پاسدار سنت ها مى يابيد كه با نفوذ انديشه هاى بيگانه و تجدد گرايى هاى افراطى و التقاط مكاتب بيگانه با اسلام به شدت مبارزه مى كند تا آنجا كه حتى با برخى دوستان نزديك خود نيز در مى آويزد. در اين دوره، آن شهيد در اثر اين موضع گيرى هاى صريح و بدون مجاهله و پرده پوشى و نيز در اثر تبليغات سوء و ناجوانمردانه اى كه به دنبال آن موضع گيرى ها عليه وى در دانشگاه ها و محافل گوناگون صورت پذيرفت، ديگر آن محبوبيت سابق را در ميان دانشگاهيان ندارد، هرچند پس از تغيير ايدئولوژى سازمان مجاهدين خلق (منافقين) در سال ۱۳۵۴ و راست آمدن پيش بينى استاد مطهرى، بسيارى از آن افراد  به اشتباه خود پى بردند و بار ديگر به او روى آوردند ولى اثر آن تبليغات تا زمان شهادت او باقى بود، خصوصاً كه پس از اظهارنظر آن متفكر شهيد درباره آثار مرحوم دكتر شريعتى _ كه خود استاد مطهرى با كشف او و دعوت از وى براى سخنرانى در حسينيه ارشاد او را به جامعه معرفى كرده بود _ بار ديگر رگبار تهمت ها به سوى او باريدن گرفت و به دنبال آن گروه فرقان شكل گرفت و سرانجام آن مصلح بيدار را به شهادت رساندند. اما آنگاه كه در مبارزات و مجاهدات عملى آن شهيد سير مى كنيم مى بينيم زمانى كه استاد مطهرى از خلوص فكرى و ايدئولوژيك نهضت اسلامى مطمئن است از هيچ خطرى حذر نمى كند چنان كه در قيام ۱۵ خرداد ۴۲ نقش اساسى داشت و پس از يك سخنرانى مهيج عليه شخص شاه در تهران بازداشت شد و احتمال اعدام روحانيون بازداشت شده وجود داشت، يا در سال ۱۳۴۸ زمانى كه رابطه ايران و رژيم صهيونيستى در اوج خود قرار داشت با سخنرانى مهيج خود درباره مسئله فلسطين و اقدام جهت جمع آورى اعانه براى مردم مظلوم فلسطين بار ديگر به استقبال خطر مى رود. اما از سال ۱۳۴۹ با پديد آمدن افكار التقاطى و پيدايش سازمان منافقين و نفوذ انديشه هاى ماركسيستى در ميان انقلابيون مسلمان، استاد مطهرى احساس خطر مى كند كه حركت توده هاى مسلمان به نفع كمونيست ها تمام شود، لذا بر تلاش هاى فكرى و ايدئولوژيك خود مى افزايد و چهره آرام ترى به خود مى گيرد.
غرض اين كه چهره هاى گوناگونى كه ما از استاد مطهرى در طول حيات مباركش مى بينيم ناشى از آن است كه او يك اصلاح طلب اصولگرا بود، حاضر نبود كه به نام اصلاح، بدعت هايى در دين ايجاد كند يا به نام اصولگرايى دچار قشرى گرى و جمود شود و به يافتن راه حل براى مسائل جديد نپردازد. نه از روى جهالت، هر نو و جديدى را مى پذيرفت و مى خواست اسلام را باب طبع زمان كند و نه از روى جمود با هر نو و جديدى مبارزه مى كرد و با هر آنچه كه قديمى بود خو گرفته بود. راه وسط و اعتدال را خوب مى شناخت و شهامت پيمودن آن را نيز داشت. لذا آن گاه كه احساس وظيفه مى كرد كه موضوعى بايد مورد بحث واقع شود و خرافات، بدعت ها و تحجرها از آن زدوده شود، وارد ميدان مى شد و از ملامت هيچ ملامتگرى باك نداشت و به بالا رفتن يا پائين آمدن محبوبيت اش نيز نمى انديشيد و خلاصه فقط خدا را مى ديد و كارش را براى او خالص مى كرد.
هدف او معرفى اسلام بدون هرگونه آرايش و پيرايش بود و معتقد بود كه چون اسلام زيباست، اگر آنچنان كه هست ارائه شود، مردم به سائقه فطرت زيبايى دوستى خود به سوى آن جذب مى شوند و نياز به تلاش زياد نخواهد بود.
در زندگى سيدجمال الدين اسد آبادى نيز چهره هاى مختلفى از او مى بينيم. زمانى كه او در پاريس بود و روزنامه وقايع اتفاقيه را منتشر مى كرد، به عنوان يك روحانى متجدد و اصلاح طلب و كسى كه مسلمانان را به فراگيرى علوم و صنايع جديد تشويق مى كرد و با خرافات خصوصاً از راه دعوت مردم به درك استدلالى توحيد مبارزه مى نمود و به عنوان يك روشنفكر نوانديش شناخته مى شد. اما زمانى كه وى به هندوستان رفت و با سر سيد احمدخان هندى برخورد كرد كه تحت تاثير تمدن غربى آيات قرآن را تفسير مادى مى كرد و مفاهيم ماوراء طبيعى قرآن را به مفاهيم محسوس و مادى تنزل مى داد، سخت به مخالفت با او برخاست و از حريم قرآن دفاع كرد و در آنجا به عنوان يك روحانى پاسدار سنت ها مشهور شد.
به طور كلى شباهت هاى زيادى ميان سيد جمال و استاد مطهرى وجود دارد كه از آن جمله است مبارزه با خرافات، مبارزه با تجددگرايى هاى افراطى، توجه كافى به استدلال، عقل و فلسفه، تاثيرگذارى بر مراجع تقليد وقت كه بحث در اين مقال نياز به مجال ديگرى دارد.
بارى ، امروز ما نياز مبرم به اصلاح طلبان اصولگرا داريم تا از سويى اسلام را بر نيازهاى زمان منطبق سازند و با اجتهاد و تفقه، حكم مسائل جديد و مستحدث را از متن اسلام استخراج كنند و از سوى ديگر با تكيه بر معيارها و اصول از پديد آمدن بدعت در دين و از تجدد گرايى هاى افراطى و نفوذ انديشه هاى بيگانه جلوگيرى كنند.
اخذ مشتركات اسلامى و طرد مختصات هر فرقه اى نوعى خرق اجماع مركب است و محصول آن چيزى است كه قطعاً غير از اسلام واقعى است، زيرا بالاخره مختصات يكى از فرق جزء متن اسلام است و اسلام مجرد از همه اين مشخصات و مميزات و مختصات وجود ندارد. گذشته از همه اينها، طراحان فكر عالى اتحاد اسلامى كه در عصر ما مرحوم آيت الله العظمى بروجردى قدس الله سره در شيعه و علامه شيخ عبدالمجيد سليم و علامه شيخ محمود شلتوت در اهل تسنن در راس آن قرار داشتند، چنان طرحى را در نظر نداشتند. آنچه كه آن بزرگان در نظر داشتند اين بود كه فرقه  هاى اسلامى در عين اختلافاتى كه در كلام و فقه و غيره با هم دارند به واسطه مشتركات بيشترى كه در ميان آنها هست مى توانند در مقابل دشمنان خطرناك اسلام دست  برادرى بدهند و جبهه واحدى تشكيل دهند. اين بزرگان هرگز درصدد طرح وحدت مذهبى تحت عنوان وحدت اسلامى كه هيچ گاه عملى نيست نبودند. در اصطلاحات معمولى عرف، فرق است ميان حزب واحد و جبهه واحد. وحدت حزبى ايجاب مى كند كه افراد از نظر فكر و ايدئولوژى و راه و روش و بالاخره همه خصوصيات فكرى به استثناى مسائل شخصى يك رنگ و يك جهت باشند. اما معنى وحدت جبهه اين است كه احزاب و دستجات مختلف در عين اختلاف در مسلك و ايدئولوژى و راه و روش، به واسطه مشتركاتى كه ميان آنها هست در مقابل دشمن مشترك در يك صف جبهه بندى كنند. و بديهى است كه صف واحد در برابر دشمن تشكيل دادن با اصرار در دفاع از مسلك خود و انتقاد از مسلك هاى برادر و دعوت ساير برادران هم جبهه به مسلك خود به هيچ وجه منافات ندارد. آنچه مخصوصاً مرحوم آيت الله العظمى بروجردى بدان مى انديشيد اين بود كه زمينه را براى پخش و انتشار معارف اهل البيت در ميان برادران اهل سنت فراهم كند و معتقد بود كه اين كار جز با ايجاد حسن تفاهم امكان پذير نيست. توفيقى كه آن مرحوم در طبع برخى كتب فقهى شيعه در مصر به دست خود مصريان در اثر حسن تفاهمى كه به وجود آورده بود كسب كرد از مهمترين موفقيت هاى علماى شيعه است. جزاه الله عن الاسلام والمسلمين خيرالجزاء.
به هر حال طرفدارى از تز «اتحاد اسلامى» ايجاب نمى كند كه در گفتن حقايق كوتاهى شود. آنچه نبايد صورت گيرد كارهايى است كه احساسات و تعصبات و كينه هاى مخالف را برمى انگيزد اما بحث علمى سر و كارش با عقل و منطق است نه عواطف و احساسات.
خوشبختانه در عصر ما محققان بسيارى در شيعه پيدا شده اند كه از همين روش پسنديده پيروى مى كنند. در راس همه آنها علامه جليل آيت الله سيدشرف الدين عاملى، و علامه كبير آيت الله شيخ محمدحسين كاشف الغطا و علامه بزرگوار آيت الله شيخ عبدالحسين امينى مولف كتاب شريف الغدير را بايد نام برد.
سيره متروك و فراموش شده شخص مولاى متقيان على عليه السلام، قولاً و عملاً، كه از تاريخ زندگى آن حضرت پيداست بهترين درس آموزنده در اين زمينه است. على عليه السلام از اظهار و مطالبه حق خود و شكايت از ربايندگان آن خوددارى نكرد، با كمال صراحت ابراز داشت و علاقه به اتحاد اسلامى را مانع آن قرار نداد. خطبه هاى فراوانى در نهج البلاغه شاهد اين مدعا است. در عين حال اين تظلم ها موجب نشد كه از صف جماعت مسلمين در مقابل بيگانگان خارج شود. در جمعه و جماعت شركت مى كرد، سهم خويش را از غنائم جنگى آن زمان دريافت مى كرد، از ارشاد خلفا دريغ نمى نمود، طرف شور قرار مى گرفت و ناصحانه نظر مى داد. در جنگ مسلمين با ايرانيان كه خليفه وقت مايل است خودش شخصاً شركت نمايد، على پاسخ مى دهد: خير، شركت نكن، زيرا تا تو در مدينه هستى دشمن فكر مى كند فرضاً سپاه ميدان جنگ را از بين ببرد از مركز مدد مى رسد ولى اگر شخصاً به ميدان نبرد بروى خواهند گفت: «هذا اصل العرب» ريشه و بن عرب اين است. نيروهاى خود را متمركز مى كنند تا تو را از بين ببرند و اگر تو را از بين ببرند با روحيه قوى تر به نبرد مسلمانان خواهند پرداخت.۱ على در عمل نيز همين روش را دارد. از طرفى شخصاً هيچ پستى را از هيچ يك از خلفا نمى پذيرد، نه فرماندهى جنگ و نه حكومت يك استان و نه اماره الحاج و نه يك چيز ديگر از اين قبيل را؛ زيرا قبول يكى از اين پست ها به معنى صرف نظر كردن او از حق مسلم خويش است و به عبارت ديگر كارى بيش از همكارى و همگامى و حفظ وحدت اسلامى است. اما در عين حال كه خود پستى نمى پذيرفت مانع نزديكان و خويشاوندان و يارانش در قبول آن پست ها نمى گشت، زيرا قبول آنها صرفاً همكارى و همگامى است و به هيچ وجه امضاى خلافت تلقى نمى شود.۲
سيره على در اين زمينه خيلى دقيق است و نشانه متفانى بودن آن حضرت در راه هدف هاى اسلامى است. در حالى كه ديگران مى بريدند او وصل مى كرد، آنها پاره مى كردند و او مى دوخت. ابوسفيان فرصت را مغتنم شمرد خواست از نارضايى او استفاده كند و انتقام خويش را به صورت خيرخواهى و احترام به وصيت پيغمبر به وسيله وصى پيغمبر از پيغمبر بگيرد، اما قلب على آگاه تر از اين بود كه گول ابوسفيان ها را بخورد، دست رد بر سينه اش زد و او را از خود راند. در هر زمانى ابوسفيان ها و حى بن اخطب ها در كارند. در عصر ما انگشت حى بن اخطب ها در بسيارى از جريانات نمايان است. بر مسلمين و بالاخص شيعيان و مواليان على عليه السلام است كه سيرت و سنت آن حضرت را در اين زمينه نصب العين خويش قرار دهند و فريب ابوسفيان ها و حى بن اخطب ها را نخورند.» با مفهومى كه از بيان استاد مطهرى از «وحدت اسلامى» دريافتيم و آن اينكه مقصود از وحدت اسلامى، وحدت مذهبى فرقه هاى مختلف اسلامى نيست بلكه هر فرقه اى مى تواند و بايد بر اصول خود پافشارى كند و در عين حال براساس مشتركات فراوان با ساير فرقه ها با آنها متحد باشد و جبهه واحدى را در مقابل دشمنان اسلام پديد آورند، مى يابيم كه اتحاد اسلامى يك خيال و روياى غيرعملى نيست، اندكى تلاش و تيزهوشى در برابر نقشه هاى تفرقه افكنى دشمن، ما را به اين مقصود مى رساند. اميد است با تحقق كامل اين هدف مقدس، شاهد عظمت و اقتدار جهان اسلام باشيم.
پى نوشت:
۱- نهج البلاغه، خطبه ۱۱۴.
۲ - رجوع شود به شرح ابن ابى الحديد ذيل نامه ،۶۲ سخن امام: فامسكت يدى حتى رأيت راجعه الناس قد رجعت عن الاسلام.
+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 21:52  توسط رضا  | 

مطهرى اصلاح طلب يا محافظه كار
110388.jpg

محافظه كارى مدرن
محمد قوچانى
110430.jpg
نيم نگاه
اصلاح دين = اصلاح حوزه
اصلاح طلبى مطهرى در يك حركت دايره وار پس از مدتى به همان نقطه آغازين حركت او رسيد. مطهرى كه از اصلاح حوزه به اصلاح دين رسيد وقتى دريافت اصلاح دين ممكن است به انحراف آن منجر شود به اصلاح حوزه و تلاش براى دردست  گرفتن پرچم اصلاح طلبى دينى از سوى حوزويان رسيد.


شايد اين پرسش پيش پا افتاده به نظر آيد كه «اگر مرتضى مطهرى در عهد و عصر ما زنده مى ماند اصلاح طلب مى شد يا محافظه كار؟»؛ اما پاسخ دادن به اين پرسش درواقع نسبت ميان ما و مطهرى را روشن مى سازد و بى توجه به پيچيده انديشانى كه معتقدند چنين گزينه هايى گوياى گذشتگان ما نيست يا اغراق گرايانى كه گمان مى كنند افرادى چونان مطهرى مى توانستند يك تنه مسير تاريخ را عوض كنند و گزينه هايى فراخ تر را در اختيار ما قرار دهند، بايد اذعان كرد نه مطهرى راهى متفاوت از آنچه امروز ما طى مى كنيم داشت و نه ما هنوز از عهده پاسخگويى به پرسش هايى كه او در طرح آنها نقش داشت برآمده ايم. از سوى ديگر نقش مرتضى مطهرى در شكل گيرى مبانى جمهورى اسلامى چندان زياد است كه شكاف ها و چالش هاى كنونى (در حوزه سياست و ديانت) را بدون رجوع به او نمى توان شناخت. بنابراين جست وجوى نسبت مرتضى مطهرى و عصر ما امرى سرگرم كننده و تلاشى بيهوده نيست بلكه به يك معنا كليد ورود به مباحثه هاى معاصر است.
از مطهرى دو چهره و تابلوى فكرى در دست است: يك تابلو در دست اصلاح طلبان دينى است. كسانى كه روزگارى طولانى زير عكس مطهرى نشستند و عكس هاى يادگارى گرفتند. مى دانيم كه مطهرى در ميان روحانيان معاصر از زمره افراد متفاوتى بود كه بيش از حوزويان با دانشگاهيان رابطه داشت. آخرين خانه اى كه او از آن خارج شد منزل دكتر يدالله سحابى بود. از سال ۱۳۳۱ تا سال ۱۳۵۸ در تهران به سر برد و بيش از آنكه به عنوان مدرس حوزه علميه قم شناخته شود، استاد تمام وقت دانشگاه تهران بود. مطهرى پيش از دانشگاهى شدن مدت  زمان كوتاهى را در حوزه علميه مشهد (۱۶ _ ۱۳۱۰) سپرى كرد و آنگاه مدت بيشترى را در حوزه علميه قم (۳۱ _ ۱۳۱۶) به عنوان يك طلبه علوم دينى نزد استادانى مانند آيت الله بروجردى، آيت الله امام خمينى و علامه طباطبايى تحصيل كرد اما دوره درخشان حيات فكرى مطهرى در دوره پايتخت نشينى او بوده است. درباره علل مهاجرت وى از قم به تهران روايت هاى مختلفى در دست است. يكى از مشهورترين آنها حكايت از آن دارد كه ميان شاگرد و استاد؛ آيت الله مطهرى و آيت الله بروجردى فاصله و گلايه رخ داده بود. مرحوم بروجردى با وجود همه روشن انديشى هاى خويش در برابر پاره اى اصلاحات در حوزه علميه قم بدگمان بود. مخالفت ايشان با تحصيل دانشگاهى، تدريس فلسفه و فعاليت سياسى طلاب در مجموع تصادم هايى را با دو استاد حوزه و آموزگار مطهرى (يعنى آيت الله خمينى و علامه طباطبايى) فراهم آورد كه عواقب آن به آيت الله مطهرى هم رسيد. مرحوم بروجردى البته در مخالفت با اين موارد هريك استدلال و مبنايى داشت كه گذر زمان زاويه نگاه ايشان را نه از منظر جمود كه از منظر استقلال حوزه ثابت كرد اما در آن زمان نتيجه كار، دور شدن علامه طباطبايى از نهاد مرجعيت، سكوت اختيار كردن آيت الله خمينى و هجرت آيت الله مطهرى از قم بود. مطهرى هم مانند علامه طباطبايى اهل فلسفه و حكمت بود و هم مانند آيت الله خمينى اهل مبارزه و سياست و بر آن دو چيزى هم افزود و آن ورود به محيط دانشگاه بود. دانشگاهى كه رضاخان پهلوى براى مقابله با نهاد سنتى  آموزش يعنى حوزه ساخته بود اكنون پذيراى مردى معمم و دانش آموخته در همان نهاد سنتى بود. مرحوم مطهرى همچنين پاره اى آداب مرسوم حوزويان را كنار نهاد و همچون يك دانشگاهى زندگى كرد. خانه اى در قلهك تهران (منطقه اى خوش آب و هوا) اختيار كرد و از اتومبيل براى عبور و مرور استفاده كرد و با افراد «فكل  كراواتى» رفت و آمد كرد. مهدى بازرگان، يدالله سحابى و على شريعتى از مشهورترين دوستان مدرن مطهرى بودند. مطهرى طى اقامت خود در تهران بيش از پيش چهره يك استاد دانشگاه را به خود مى گرفت. به نهادهاى مدنى مدرن (مانند انجمن هاى دانشجويى، پزشكى و مهندسى) مى رفت. بر بالاى منابرى كه براى او تدارك مى ديدند به جاى مرثيه و مدحيه، خطبه و خطابه مى خواند و سخنرانى علمى مى كرد. در حوزه هاى علميه، طلاب دين يا مبلغ مى شوند يا مدرس يا مرجع تقليد. رسيدن به درجه مرجعيت آرزوى هر طلبه هوشمندى است و مبلغ دين شدن كف آمال يك طلبه را تشكيل مى دهد اما مطهرى هرگز در روياى مرجعيت فرو نرفت. پيش از او هم، علامه طباطبايى ترجيح داده بود استعداد و توان خود را مصروف فلسفه كند تا فقه، همچنان كه آيت الله خمينى اگر با محدوديت در تدريس فلسفه مواجه نمى شد شايد به راهى ديگر مى رفت اما مطهرى با همه توان اجتهادى و فقهى خويش نه فقط مدرس فلسفه كه محقق و مبلغ دين شد؛ به ساده كردن پرسش هاى دينى پرداخت و سعى كرد پاسخ هايى صريح و صحيح به آنها بدهد. اولين اين پرسش ها درباره نظام آموزشى حوزه هاى علميه بود. مطهرى اولين و شايد مهم ترين حوزوى همه تاريخ حوزه است كه از در نقد نهاد حوزه مى آيد تا جايى كه آن را «يك درخت آفت زده» (پيرامون انقلاب اسلامى، ،۱۳۶۱ ص ۱۴۶) مى خواند و خواستار شناسايى و حل مشكل اصلى سازمان روحانيت مى شود. هنگامى كه رئيس حوزه علميه قم آيت الله بروجردى درگذشت؛ استاد مطهرى به همراه علامه طباطبايى، مهندس بازرگان، آيت الله بهشتى، آيت الله طالقانى و گروهى ديگر از دينداران روشن انديش با نگارش و تدوين كتاب «مرجعيت و روحانيت» خواستار اصلاح نهاد حوزه شدند و نقد را از درون خويش آغاز كردند. بدين ترتيب اگر قرار بر آن باشد كه مارتين لوترى براى اسلام پيدا شود آن لوتر، مطهرى است. مطهرى نيز مانند لوتر از درون حوزه برخاسته بود و به نقد روحانيت پرداخت. عمده ترين نقدهاى مرحوم مطهرى بر حوزه هاى علميه ارتزاق آنان از راه دين، عوام زدگى روحانيت، عدم تعبيه نهادهايى كه ورود طلاب را به حوزه ها كنترل كنند و تورم علم فقه و اصول است. مسائلى كه تاكنون چنين به صراحت توسط هيچ روشنفكرى بيان نشده و بيان ناتمام برخى از آنها از سوى يكى از اصلاح طلبان دينى (عبدالكريم سروش) به بدترين نتيجه گيرى ممكن (بستن باب بحث) منتهى شد. آيت الله مطهرى در سال هاى بعد به اجتهاداتى كامل در مفاهيمى مانند حجاب، عدالت، كار، ربا، آيين هاى عزادارى، مليت و... دست زد كه هنوز در نوع خود بكر و بى نظير است. او به صراحت گفت كه عدالت معيار ديانت است نه برعكس، يعنى دين بايد عادلانه باشد نه عدالت، دينى. همچنين مطهرى محور نگاه، اقتصادى اسلام را از مالكيت به كار منتقل كرد و درباره ربا به گشودن باب تازه اى همت گمارد كه نگاه بدبينانه سنتى به بانكدارى مدرن را منتفى اعلام مى كرد. مطهرى همچنين اين شجاعت را داشت كه افراط در عزادارى و نسبت دادن امور غلوآميز به امامان شيعه را نقد كند (امرى كه حتى آيت الله بروجردى در آن ناموفق بود)، اهل سنت را نه تنها به رسميت بشناسد بلكه خواستار پيوند برادرى با آنان شود و در مقابل كسانى كه اهل كتاب را به اهل سنت ترجيح مى دادند از اهميت امر فلسطين سخن بگويد. او ابا نداشت كه خواستار شناسايى شمر امروز شود و بگويد سنت هاى ظلم ستيزانه شيعه در زمان متوقف نمى شود بلكه مى توان موشه  دايان را امروز بدل از يزيد گرفت. مرحوم مطهرى همچنين اولين روحانى شيعه بود كه مفهوم مدرن ملت را از مفهوم سنتى آن جدا كرد؛ در گذشته دو ملت بيشتر وجود نداشتند ملت اسلام و ملت كفر اما مطهرى درباره ملت ايران سخن گفت كه مفهومى اخص از ملت اسلام بود همچنان كه مطهرى باب فلسفه تاريخ و فلسفه سياسى را در حوزه باز كرد و اولين كتاب ها را در اين باره نوشت.
اين چهره از مطهرى چهره اى اصلاح طلب است. مطهرى تقريباً تمام سال هاى بارورى حيات فكرى خود را در قالب اين نقش ايفا كرده است. كار او بدان جا رسيد كه به عمومى ترين حوزه هاى زندگى شهرى مدرن وارد شد. تجربه هايى از ژورناليسم و داستان نويسى در مجموعه مقالاتى كه او براى مجله زن روز درباره حجاب نوشت يا مجموعه داستان هايى كه در قالب داستان راستان به نگارش درآورد از زمره فهم عميق او براى تحت تاثير قرار دادن طبقه متوسط جديدى بود كه او نمايندگانش را در دانشگاه ها ديده بود. مطهرى درك كرده بود كه با زبان غامض حوزه ها (كه در آن شمار واژگان فارسى اندك بود) و در قالب مباحث شاذ فقهى و اصولى نمى توان با جوانان طبقه متوسط ارتباط برقرار كرد. دغدغه او براى تداوم اين ارتباط تا زمان انقلاب اسلامى ايران پابرجا بود. مطهرى يكى از اولين كسانى بود كه فهميد ادغام دو مفهوم حكومت اسلامى و حكومت روحانى ممكن است پيروزى انقلاب اسلامى را در معرض ترديد هاى جدى قرار دهد، بنابراين به شبهه زدايى از مفهوم حكومت دينى پرداخت. تلاش مطهرى براى طرح مسئله آزادى با وقوع انقلاب شدت گرفت. اگر در گذشته مسئله عدالت موضوع مكرر مقالات و گفتار هاى او بود به تدريج آزادى در آثار مطهرى چنين مقامى يافت. طرح قاعده «دموكراسى شكل است و دين محتوا» ميراث مطهرى است كه هنوز روشنفكرى دينى گامى از آن فراتر نرفته است. طرح تئورى «نظارت فقيه» به عنوان معناى اصلى «ولايت فقيه» نيز گرچه به نظر مى رسد نظريه  اى جديد است اما در واقع بازخوانى آخرين دغدغه هاى مرحوم مطهرى است. مطهرى در كنار تلاش هاى نافرجام براى طراحى يك فلسفه سياسى در سال هاى بعد نسلى از فعالان سياسى را با همين آموزه ها پرورش داد كه اكنون در عصر ما هسته مركزى اصلاح طلبان را تشكيل مى دهند. مهم ترين اين افراد عبدالكريم سروش بود. سروش تا مدت ها وارث مطهرى شمرده مى شد. چه آن زمان كه «يادنامه استاد مطهرى» را تدوين مى  كرد چه زمانى كه در سالگرد شهادت او سخنرانى مى  كرد. انقلابيان جوان هم در روزگارى كه شريعتى به دليل پاره اى رفتار هاى خارج از نظام هوادارانش مورد تاييد حاكميت نبود ترجيح مى دادند به دامان مطهرى پناه ببرند. مطهرى در اين سا ل ها البته چندان مطلوب سنت گرايان نبود اما روحانى بودنش سبب مى شد حمايت از او آسان تر از حمايت از شريعتى باشد. در عين حال روابط اخلاقى و عاطفى مرحوم مطهرى با روشنفكرانى مانند مرحوم بازرگان مانع از آن مى شد كه حتى منتقدان روحانيت فضائل مطهرى را انكار كنند. اما مطهرى نماند تا اصلاح طلبى ناتمام خويش را در كوره جان هاى پس از انقلاب اسلامى به پايان رساند. از اين زمان تابلوى ديگرى از آن مرحوم در دست ها چرخيد و بر ديوار ها نصب شد. اين تابلو در دست محافظه كاران دينى است. محافظه كارى در اينجا به معناى همه كسانى است كه سنت ها را محصول عقلانيت و تجربه نسل هاى گذشته مى دانند و هرگونه بازنگرى و تجديدنظر طلبى در آنها را منوط به مقدمات سخت گيرانه اى مى  دانند كه از عهده هر كسى برنمى آيد. مطهرى البته از جمله افرادى است كه شايستگى چنين اصلاح و بازفهمى را داشت اما محافظه كاران سعى دارند مطهرى را از زاويه مخالفت هاى او با نوگرايى هايى خارج از اصول و ضوابط سنت اسلامى بشناسند.
در صدر اين اصول سنتى دانش فلسفى مطهرى قرار داشت. مهم ترين مقياس مطهرى براى سنجش حقيقت و حقانيت انديشه ها نه دين كه «منطق» بود. مطهرى «در آشنايى با علوم اسلامى» يك مبناى ثابت براى جهانى متغير به رسميت مى شناسد و آن پذيرش بديهياتى است كه در دانش ازلى انسان به رسميت شناخته شده است. مهم ترين اين بديهيات در دستگاه فلسفى مطهرى «فطرت» است. فطرتى كه مبناى عدالت، حقوق و آزادى ها را تشكيل مى دهد. مطهرى در عين حال طى سال هاى پايانى عمر خويش درمى يافت كه انحراف  هايى از مسير نوگرايى و اصلاح طلبى دينى وجود دارد. مهم ترين اين انحراف ها رشد و نفوذ چپ گرايى اسلامى بود. مطهرى متوجه شد تفاسير عدالت خواهانه از اسلام در حال تخفيف اين دين به ايدئولوژى جمع گرايانه اى است كه در آن از وجوه فردى و معنوى اسلام خبرى نيست. مطهرى متفكرى صدرايى بود كه فلسفه، دين و عرفان را درهم مى آميخت اما در انديشه چپ اسلامى از فلسفه و عرفان خبرى نبود و به جاى آن ماترياليسم و اگزيستانسياليسم ماركس و سارتر وارد اسلام شده بود. به همين جهت مرحوم مطهرى به دفاعى همه جانبه از فرهنگ ايرانى / اسلامى برخاست. از حافظ و حلاج دفاع كرد و اين تصور كه آنان مردانى دهرى مسلك بودند و از اسلام همچون پوسته اى براى زيربناى الحادى خود استفاده مى كنند را رد كرد. مطهرى در حالى كه خطيب ختم بنيان گذاران مجاهدين خلق بود و به نشانه احترام به آنها تا مدت ها از خضاب كردن محاسنش خوددارى كرده بود و به امام خمينى تلويحاً سفارش مى كرد از اينان دفاع كند در ادامه راه دريافت كه راه مجاهدين به ماركسيسم ختم مى شود. درك جديد مطهرى او را به نقد قرائت علم گرايانه (ساينتيستى) مرحوم بازرگان و جامعه گرايانه (سوسياليستى) مرحوم شريعتى هدايت كرد و اگرچه حتى بازرگان هم او را در نقد شريعتى همراهى مى كرد اما دوگانه مطهرى/ شريعتى تضادى جدى تر را نشان مى داد. ترديدى نيست كه مطهرى فكر شريعتى را انحرافى مى دانست اما نبايد كتمان كرد رويكرد پوپوليستى و عوام گرايانه شريعتى هم او را آزار مى داد. آن زمان عصر شريعتى بود و مطهرى با همه زواياى روشن بينانه اى كه داشت در افكار عمومى مقهور شريعتى شد. شريعتى مى  توانست جوانان را هيجان زده كند، به خيابان ها بريزد و به شور و شعار وادارد اما مطهرى قصد داشت آنان را آرام سازد و به آرامش برساند. سخنان شريعتى حماسى بود و خطابه هاى مطهرى فلسفى. مطهرى سئوال مى كرد و شريعتى جواب مى داد. گرچه شريعتى درس آموخته نظام تقليد و مقلد نبود و حتى بر آن مى شوريد اما بيش از مطهرى مرجع و مفتى بود و مى توانست راه را نشان دهد. در اينجا بود كه مطهرى بيش از پيش به فكر احياى نهاد روحانيت افتاد. ارائه نظريه نظارت فقيه، جوهر واكنش او در برابر كسانى بود كه به تدريج سعى داشتند اسلام خود را از نهادهايى غير از روحانيت بگيرند. مطهرى در مرورى بر «نهضت هاى اسلامى صدساله اخير» بر اين نكته تاكيد مى كند كه رهبرى هر نهضت سياسى و فكرى در ايران «بايد» برعهده روحانيت باشد تا دچار انحراف نشود. مطهرى در اين كتاب رهبرى را اتفاقاً برعهده همان افرادى مى داند كه مورد طعن روشنفكران جديد قرار مى گيرند. «امروز هم ما به خواجه نصيرالدين ها، بوعلى سيناها، ملاصدراها، شيخ انصارى ها، شيخ بهايى ها، محقق  حلى ها و علامه حلى ها احتياج داريم اما خواجه نصيرالدين  قرن چهاردهم نه خواجه نصيرالدين  قرن هفتم.» (ص۷۴) نقدهاى مطهرى بر ماركسيسم و ماترياليسم و نيز انديشه هاى التقاطى ميان اسلام گرايى و چپ گرايى در همين دوره شكل مى گيرد.
او اولين منتقد مفهوم اسلام انقلابى است چرا كه معتقد است چنين تفسيرى از اسلام به قلب ماهيت آن منتهى مى شود. مطهرى ضمن اعتقاد به مفهوم انقلاب اسلامى از الصاق هر پيوندى به اسلام اجتهادى ابراز نارضايتى مى كند. نقدهاى مطهرى در اين زمان در عين حال رنگ و بوى آزاديخواهانه هم دارد. مطهرى از معدود مجتهدان مسلمان است كه مقالات بسيارى را در اثبات معناى آزادى و دموكراسى نوشته است. اگر از پاره اى ايرادات فلسفى به او در تمايز آزادى عقيده و آزادى انديشه بگذريم.*مطهرى حامى آزادى است. مخالفت صريح و علنى او با «حكومت روحانيت» «و اين كه روحانيون نبايد كار دولتى بپذيرند آنان بايد در كنار دولت بايستند.» (۱۴۸) از جمله درخشان ترين فصول انديشه مطهرى است.
مطهرى در اين دوره يك محافظه كار راستين است. محافظه كارى همچون آيت الله بروجردى كه با دولتى شدن، سياسى شدن، چپ گرايى و انقلابى گرى روحانيون مخالف است، از التقاط انديشه هاى اسلامى و غربى در هراس است و هنوز دانش آموختگان حوزه هاى علميه را وارثان اصلى و مفسران رسمى دين مى داند و بولفضولى ديگران را در كار دين نمى پذيرد؛ خاصه كسانى كه فلسفه نخوانده باشند، دانش آموخته غرب باشند و درس اساتيد حوزه را نديده باشند؛ يعنى همه چيزهايى كه شريعتى نماد آن بود!
•••
پيدايش مرتضى مطهرى در عصر ما محصول يك چالش درونى در حوزه هاى علميه بود. مجتهدى جوان از قم به تهران مهاجرت كرد و با به دست آوردن كرسى استادى در دانشگاه تهران، منبر مرجعيت در حوزه قم را وانهاد. مطهرى اگر در قم مانده بود فقيهى همچون هم درس و هم  بحث خويش آيت الله منتظرى مى شد و هم اكنون در رديف مراجع تقليد به شمار مى رفت اما او ترجيح داد در تهران همراه با طبقه متوسط جديد تغيير كند و به نيازهاى عصر خويش پاسخ گويد. همين موقعيت جديد اجتماعى و شهرى از مرتضى مطهرى اصلاح طلبى دينى ساخت. اصلاح طلبى مطهرى از زمانى آغاز شد كه او دريافت نظام سنتى توليد دانش در ايران پاسخگوى نيازهاى عصر جديد نيست. مدرنيزه شدن اين نظام البته به معناى افزايش سطح تكنولوژى مورد استفاده در نظام آموزشى حوزه نبود بلكه مطهرى معتقد به طرح نظريه هاى تازه برمبناى دستگاه سنتى بود. مطهرى دريافت پاره اى علوم و دانش هاى مدرن اصولاً در حوزه هاى علميه ما همتا و همانندى ندارد. با وجود اين اصلاح طلبى مطهرى در يك حركت دايره وار پس از مدتى به همان نقطه آغازين حركت او رسيد. مطهرى كه از اصلاح حوزه به اصلاح دين رسيد وقتى دريافت اصلاح دين ممكن است به انحراف آن منجر شود به اصلاح حوزه و تلاش براى دردست  گرفتن پرچم اصلاح طلبى دينى از سوى حوزويان رسيد. مطهرى در برابر ارتجاع همان واكنشى را نشان مى داد كه روشنفكران انجام مى دهند و در برابر نوگرايى به روشى پناه برد كه محافظه كاران. او همچون محبوب تاريخى خود ملاصدرا در پى جمع عقل و دين و ايجاد عقل دينى بود. پروژه اى كه به يك ميزان در برابر نوگرايى محافظه كارانه و در برابر سنت گرايى نوگرايانه است. مطهرى يك محافظه كار مدرن بود.
پى نوشت:
* به گفت و گوى شرق با على لاريجانى در همين يادنامه رجوع كنيد.
+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 21:51  توسط رضا  | 

نخستين حلقه هاى زنجيره خشونت
حلقه اول
مهدى غنى
110418.jpg
نيم نگاه
از سوزاندن كتاب هاى شريعتى
تا ترور مطهرى
زمانى كه فعاليت دكتر شريعتى در ارشاد اوج گرفت گودرزى در زمره طلبه هايى بود كه به شدت عليه افكار دكتر فعاليت مى كردند. آنها دكتر را مخالف روحانيت و تشيع مى دانستند. اكبر به همراهى دوستانش كتاب هاى دكتر را جمع آورى كرده و مى سوزاندند. پس از مدتى وى به اين فكر مى افتد كه نگاهى به جزوات شريعتى بيندازد و با افكارش مستقيم آشنا شود. خواندن اين آثار انسجام فكرى اين طلبه جوان را به هم مى زند و وى را وادار به كنكاش بيشتر مى كند. سرانجام او در تفكر گذشته اش تجديد نظر كرده و سخت شيفته شريعتى مى شود. از اين زمان او به ضديت با روحانيت كشيده مى شود.


ساعت ۳۰/۱۰سه شنبه شب يازدهم ارديبهشت ۱۳۵۸ آيت الله مطهرى از منزل دكتر يدالله سحابى در خيابان فخرآباد بيرون مى آيد. قرار است حاج طرخانى او را به منزلش برساند. گرچه او عضو شوراى انقلاب است اما از بنز ضدگلوله و گارد و محافظ خبرى نيست. هنوز نهادهاى امنيتى مستقر نشده اند. از سرنگونى رژيم شاه دو ماه و نيم بيشتر نگذشته است. كارها هنوز سروسامان نگرفته و بعضى مناطق كشور دستخوش ناآرامى و درگيرى هاى داخلى است. سه روز پيش، پيش نويس قانون اساسى جديد در مطبوعات منتشرشد تا همه بخوانند و نظر بدهند. اين قانون كه با تائيد رهبر انقلاب هم منتشرشد اصل ولايت فقيه را مسكوت گذاشته بود. گروه هاى سياسى از همه نوع در همه جا مشغول تبليغ و يارگيرى اند. آزادى بعد از سال ها اختناق همه را حيرت زده كرده است. همه در تلاشند حداكثر بهره را از آن ببرند. گويى ديگر چنان فرصتى نخواهد ماند. ديگر كسى به فكر پاسدارى و نگهدارى از آزادى نيست. در چنين فضايى است كه اعضاى شوراى انقلاب هم مثل همه شهروندان تردد مى كنند. مطهرى تا سر كوچه پياده مى رود تا سوار ماشين شود. كوچه خلوت است و به جز مهمانان دكتر سحابى كسى نيست. حاج طرخانى با كسى مشغول صحبت مى شود. مطهرى هنوز به ماشين نرسيده با مرد مسلحى روبه رو مى شود كه اسلحه اش را به سوى او نشانه رفته است. در يك چشم به هم زدن همراه صداى شليك گلوله پيكر مطهرى به زمين مى افتد. گلوله به پيشانى اش اصابت كرده است. از صداى گلوله، دكتر سحابى و اهالى خانه بيرون مى دوند. چهره مطهرى را خون پوشانده است. نزديك ترين جا بيمارستان طرفه است. فورى او را به آنجا مى برند. ۱۲شب خبر مى رسد كه ديگر تمام شد. ۸ روز پيش از آن دوشنبه سرلشكر قره نى را نيز در حياط خانه اش ترور كرده بودند. چند روز قبل مسئولان كميته انقلاب اسلامى كه نظم شهرها را به عهده دارد به مسئولان عالى رتبه ازجمله آيت الله مطهرى پيشنهاد كرده بود محافظانى براى آنها بگذارند اما آنها زير بار نرفتند. اما با ترور مطهرى وضعيت فرق كرده است.
• بازتاب
آيت الله مهدوى كنى مسئول كميته انقلاب اسلامى اعلام مى كند گذاشتن محافظ براى شخصيت ها وظيفه ما است. گروه هاى سياسى نامدار طى اطلاعيه هايى اين ترورها را محكوم كردند. عباس اميرانتظام سخنگوى دولت بعد از ترور مطهرى از همگان خواست كه در دستگيرى قاتلان كمك كنند و با مجازات تروريست ها مانع از تكرار چنين وقايعى شوند. سه روز بعد از ترور، ۱۵ ارديبهشت كه روزنامه كيهان عكس و خبر خودكشى حسينى شكنجه گر معروف ساواك را در صفحه اول خود چاپ كرده بود در گوشه اى ديگر اعلام كرد: گروه ضربت ضدترور تشكيل شده است. روزنامه ها از دستگيرى ۸ نفر از اعضاى گروه فرقان در رابطه با ترورها نيز خبر دادند.
شخصيت هاى زيادى از داخل و خارج كشور شهادت مطهرى را تسليت گفتند و اين ترور را محكوم كردند. اغلب بر مجازات قاتلان و توطئه بودن اين عمل تاكيد كرده بودند. اما طالقانى ضمن محكوم كردن اين عمل و تاكيد بر مجازات عاملان لحنى متفاوت از سايرين داشت. گويى او اين عمل را سررشته اى از مسير آينده مى ديد كه سرنوشتى شوم را براى اين مردم به ارمغان مى آورد. او نوشت: «شما  اى فرزندان اسلام و ايران بينديشيد و بدانيد كه ترور، ترور مى آورد و وحشت و آشفتگى مى افزايد. در چنين اجتماع وحشت و ترور و آشفتگى، استبداد و طغيان سر درمى آورد و سپس وابستگى و پيوستگى به قدرت هاى جهانخوار و بردگى چنانكه بارها در تاريخ ايران و جهان ديده ايم. اگر منشاء ترور اختلاف فكرى و عقيده اى باشد ترور راه حل آن نيست.» او در مراسم ختم مرحوم مطهرى كه در حسينيه ارشاد برگزارشد نيز رويه اى ديگر پيش گرفت. گرچه واضح بود كه آيت الله مطهرى نقدهايى جدى بر افكار دكتر شريعتى دارد و حتى نسبت به ترويج آثار اين متفكر اعلام خطر كرده است و از سوى ديگر گروه فرقان نيز خود را منتسب به شريعتى كرده و يگانه راهرو راستين راه او مى دانست آيت الله طالقانى فارغ از اين كشمكش در مراسم ترحيم مطهرى سخنرانى خود را با تكريم و تجليل از شريعتى و مطهرى هر دو شروع كرد. اما اين سخنان در فضا و فرهنگ خشونت بار آن روز بر جان كسى ننشست و آنها كه موجوديتشان را در حذف رقيب مى ديدند به صف بندى ادامه دادند و هركدام در پس چهره اى و شعارى براى تخريب و نفى ديگرى سنگربندى كردند.
• فرقان چه بود؟
فعاليت گروه فرقان از سال هاى ۵۶-۵۵ گسترده شد. اين گروه حداكثر بين ۵۰ الى ۶۰ نفر عضو داشت. رهبر گروه اكبر گودرزى اعضاى گروه خود را در طول سه چهار سال از ميان دو سه دوره جلسه تفسير قرآن در تهران انتخاب كرد. او مطالبى را كه در اين جلسات تدريس مى كرد جمع آورى، تدوين و تكثير كرد، و اين سال ها را سال هاى تدوين ايدئولوژى ناميد. گودرزى قريب سه الى چهار سال دروس مقدمات و قسمتى از سطح را در حوزه هاى علميه خوانسار، قم و تهران فراگرفته بود. قبل از تحصيل در حوزه مدتى در مزرعه پدرش كشاورزى كرده بود و نيز تا كلاس سوم متوسطه و تا اوائل رسائل خوانده بود. منطق مظفر را نيز درس گرفته بود. زمانى كه فعاليت دكتر شريعتى در ارشاد اوج گرفت گودرزى در زمره طلبه هايى بود كه به شدت عليه افكار دكتر فعاليت مى كردند. آنها دكتر را مخالف روحانيت و تشيع مى دانستند. اكبر به همراهى دوستانش كتاب هاى دكتر را جمع آورى كرده و مى سوزاندند. پس از مدتى وى به اين فكر مى افتد كه نگاهى به جزوات شريعتى بيندازد و با افكارش مستقيم آشنا شود. خواندن اين آثار انسجام فكرى اين طلبه جوان را به هم مى زند و وى را وادار به كنكاش بيشتر مى كند. سرانجام او در تفكر گذشته اش تجديد نظر كرده و سخت شيفته شريعتى مى شود. از اين زمان او به ضديت با روحانيت كشيده مى شود. گروه فرقان دوران قبل از انقلاب را به تدوين ايدئولوژى مشغول بود. در آن زمان قسمتى از اطلاعيه ها و كتب تفسير خود را منتشر ساخت. رهبر گروه فرقان اين نشريات را ايدئولوژى مدون معرفى كرد. انتشارات ابوذر كه طى سال هاى يى تا يى بسيارى از جزوات، كتاب ها و نشريات جريانات انقلابى از جمله آثار دكتر شريعتى، مجاهدين خلق، مصدق و... را چاپ مى كرد، بسيارى از تفسيرها و نشريات فرقان را نيز تحت عنوان نوشته هاى يك گروه انقلابى داخل كشور به كرات به چاپ رساند، براى نمونه مى توان از آثارى چون توحيد و ابعاد گوناگون آن، درس هايى از مكتب سجاد، فروغ نهج البلاغه، تفسير سوره كهف، تفسير سوره طه و... نام برد. فرقان پس از پيروزى انقلاب وارد فاز عملى و نظامى شده و دست به ترور زد. آنها گاهى نيز از عنوان مجاهدين راستين استفاده مى كردند. يكى از اين اطلاعيه ها در تاريخ ۳۰ خرداد ماه ۱۳۵۶تحت عنوان فاجعه مرگبار شهادت دكتر شريعتى انتشار يافت. اين بيانيه در تير ماه همان سال يى در كتاب يادنامه شهيد جاويد كه توسط نهضت آزادى ايران منتشر شد نيز درج شد. نخستين نشريه رسمى اين گروه تحت عنوان فرقان در اسفندماه سال يييى انتشار يافت. در اين شماره نسبت به روحانيت به شدت حمله شده و اتهاماتى چون فرصت طلبى و گرايشات ضدمردمى و انديشه ارتجاعى و تلاش براى ايجاد يك ديكتاتورى تازه را به آنان منتسب كرد. گروه فرقان معتقد است كليه عملكردها و عقايد مدون و به اصطلاح منسجم سازمان و خط مشى نظامى اش نتيجه مستقيم تدوين ايدئولوژى اى است كه در جلسات مذكور تحقق يافته بود. سازمان در يك جلسه چهار نفرى ترورها را تصويب مى كرد (البته گاهى هم پنج يا شش نفرى بودند). آنها مسائل روز را تحليل مى كردند و افرادى را كه بايد به عنوان اشخاص و افراد ضدخلق و به اتهام همكارى با جمهورى اسلامى كه معتقد بودند ضد توحيدى است ترور شوند، مشخص مى كردند. فرقان در سال ۵۷ سه عنصر اصلى حاكم بر سرنوشت ملت ايران را رژيم پهلوى، روحانيت و كمونيست ها مى دانستند و از روحانيت به عنوان روحانيت حاكم و رهبران توده ناآگاه و مردم عقب مانده نام مى برد. انقلاب را به رغم شركت همه مردم در شكل گيرى آن كودتا مى دانست و معتقد بود كه روحانيت بايد از مسئوليت ها كناره گيرى كند و در غير اين صورت در حداقل فرصت بايد با توسل به قهر و آتش و سلاح آنان را از ميان بردارد.
• مطهرى كه بود
از قضا مطهرى از نادر روحانيونى بود كه از سال ها پيش به انحاى مختلف از روحانيت انتقاد مى كرد و معتقد به يك نهضت اصلاح گرى در سيستم و آموزش ها و افكار رايج در حوزه ها بود. او تقليد از مراجع را به شيوه اى كه نافى تعقل و تفكر فرد باشد به شدت مورد انتقاد قرار مى داد (مرجعيت و روحانيت، مقاله اجتهاد در اسلام، شركت سهامى انتشار). او فقه رايج در حوزه ها را از جهات مختلف به نقد كشيد و تخصصى شدن فقه و مجتهدان را براى اولين بار مطرح كرد و نظام شورايى را براى مرجعيت ضرورى دانست (همان). در سال ۱۳۴۱ روحانيت را تحليل و اعلام كرد روحانيت ما عوام زده است و اين آفت عوام زدگى از سيل زدگى زلزله زدگى و مار و عقرب زدگى بالاتر است... او حتى يك ماه قبل از ترورشدن درحالى كه از جمهورى اسلامى دفاع مى كرد گفت: «سر اينكه روحانيت توانسته انقلاب ها را رهبرى كند استقلال است و اين حقيقت كه آنها هيچ گاه عضو دستگاه هاى دولتى و غيردولتى نبوده اند. از آنها ابلاغ نمى گرفته اند عكس آنها را به خانه شان راه نمى دادند. در آينده هم بايد اين ارزش ها براى روحانيت محفوظ بماند. امام صريحاً فرموده اند كه من موافق نيستم حتى در جمهورى اسلامى روحانيون پست هاى دولتى بپذيرند. البته بعضى كارها در صلاحيت روحانيت است از قبيل استادى، معلمى، قضاوت و... اما روحانيون نبايد كار دولتى بپذيرند. آنها بايد در كنار دولت بايستند و آن را ارشاد كنند...» (پيرامون انقلاب اسلامى، مقاله روحانيت و انقلاب اسلامى، انتشارات صدرا) مطهرى از معدود روحانيونى بود كه به مهندس بازرگان و دكتر سحابى نزديك شد و وارد محيط هاى دانشگاهى و روشنفكرى شد و با مسائل روز آشنا شد. گرچه در سال هاى بعد از ۵۰ بنا به دلايلى از دكتر شريعتى فاصله گرفت و نسبت به افكار او موضع انتقادى پيدا كرد اما در آغاز او راه ورود دكتر به حسينيه ارشاد را بازكرد. در مقابل هجوم روحانيون قشرى ايستاد و از شريعتى دفاع كرد. بعد از جدايى از شريعتى آنچه بيش از همه حساسيت او را نسبت به افكار نوانديشان دينى حساس كرد جريان خشونت بار تصفيه ايدئولوژيك درون سازمان مجاهدين در سال هاى ۱۳۵۴ به بعد بود. از اين زمان او به شدت نسبت به نفوذ انديشه هاى ماركسيستى در جامعه مذهبى حساس شد. كسانى را كه با پذيرش برخى انديشه هاى ماركسيستى درباره عقايد اسلامى سخن مى گفتند ماترياليسم منافق ناميد و در هر كجا به نقد و افشاگرى نسبت به آنها مى پرداخت. او يكى از مصاديق اين طرز تفكر را آثار گروه فرقان مى دانست.۲۰ روز به پيروزى انقلاب اسلامى مانده در دانشكده الهيات درباره آزادى تفكر و عقيده سخنرانى داشت. در آنجا به نامه اى اشاره كرد كه به شوراى دانشكده نوشته است و پيشنهاد كرده كه يك كرسى به درس ماركسيسم اختصاص دهند كه توسط يك استاد ماركسيست تدريس شود. بعد گفت: ماهم مى آييم و حرف هايمان را مى زنيم. منطق خودمان را مى گوييم. هيچ كس هم مجبور نيست منطق ما را بپذيرد. نبايد اينگونه فكر كرد كه چون اينجا دانشكده الهيات است نبايد در آن ماركسيسم تدريس شود. خير بايد تدريس شود آن هم توسط استادى كه معتقد به ماركسيسم است. فقط بايد جلو دروغ و حقه بازى را گرفت يعنى ديگر يك ماركسيست نبايد تمسك به آيه قرآن كند و بگويد فلان آيه قرآن اشاره به فلان اصل ماركسيسم است. ما با اين شيوه مخالفيم.» بعد به مطالبى از جزوات فرقان اشاره مى كند كه آيات قرآن را تفسير سياسى و انقلابى كرده اند. (پيرامون انقلاب اسلامى، مقاله آزادى تفكر و عقيده، انتشارات صدرا)
• خشونت عارضه ملى است
انتقادات مطهرى درست يا نادرست در حوزه انديشه و نظر طبعاً پاسخى در همان حوزه را مى طلبيد. كمااينكه در آن زمان چنين بحث هايى در همه جا حتى درميان روحانيون برجسته نيز جريان داشت. آقاى على دوانى خاطره اى نقل مى كند از سال ۱۳۵۷ كه در جلسه اى از استاد مطهرى درباره كتاب توحيد آشورى كه مورد قبول گروه فرقان بود نظر مى خواهند ايشان مى گويد كتاب مزخرفى است. ولى در همان جلسه مرحوم بهشتى مى گويد: ولى من آن را خوانده ام و كتاب خوبى است. شهيد مطهرى با عصبانيت مى گويد: كتاب خوبى است؟ شهيد بهشتى با تبسم و آهسته و بى تفاوت پاسخ مى دهد: بله و هر دو ساكت مى شوند.( على دوانى، خاطرات من از استاد شهيد مطهرى، چاپ سوم ص ۸۴ و ۸۵) مسلماً تعامل و برخورد آزاد انديشه در صورت ادامه مى توانست سرانجام به اعتلاى فكرى طرفين و جامعه بينجامد. اما وارد شدن چماق و گلوله و خشونت در اين عرصه نه تنها به تعالى فكرى كمكى نكرد بلكه آتش كينه ها و تعصبات و خشونت فزاينده را شعله ورتر كرد. اين آفت اجتماعى و فرهنگى گام به گام همه استعدادها و منابع انسانى و ملى را به نابودى مى كشاند. گرچه امروز مخالفان خشونت عامل اين عارضه را در يك جناح جست وجو مى كنند اما نگاهى تاريخى به پيشينه آن آشكار مى كند كه همه نيروها و قشرها در اين اپيدمى سهمى دارند و هر كس بايد پر خويش را نيز در اين زخم كهنه ببيند.
+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 21:41  توسط رضا  | 

سيرى در زندگى
فرار از سيبرى
آنا دردى كريمى
110271.jpg
بخش اول
يپرم در ايران به دنيا نيامد اما در ايران باليد و با تلاش ها و اقدامات  خود كتاب قطور تاريخ معاصر ايران را واداشت كه صفحاتى را به او اختصاص دهد. او طرفدارانى دارد و مخالفانى. در اين نوشتار كوتاه باتوجه به بضاعت اندك علمى خود، كتاب زندگى اش را ورق مى زنيم و شخصيت و اقداماتش را بررسى مى كنيم و اميدواريم كه از جاده انصاف خارج نشويم.
يپرم داوتيان (گانتساكتسى) معروف به يپرم خان ارمنى در سال ۱۲۴۷ ش. (۱۸۶۸ م) در يكى از توابع گانتساك (گنجه) به نام «بورسوم» از مادر زاده شد. يپرم از همان آغاز زندگى در سنين نوجوانى گام در راه مبارزه نهاد. او در سال هاى تحصيل در دبستان با مبارزه عليه شاگردان زورگو، زمينه هاى انقلابى گرى خود را بروز داد.۱ به نظر ابراهيم صفايى «يپرم به مناسبت زندگى در خانواده فقير كارگرى نتوانست به راه تحصيل و تربيت صحيح برود و به زودى روح ماجراجو با احساسات عصيانى در وى خودنمايى كرد.»۲ و «چون بزرگ گرديده و جوان رسيده اى بود، به دسته اى از آشوبيان ارمنى پيوسته و همراه ايشان مى خواسته به خاك عثمانى رود و در آنجا با آشوبيان ارمنى همراه باشند.»۳ خواهيم گفت كه او موفق نمى شود اما آنچه كه در اظهارات ذكر شده آشكار است اين است كه يپرم از نوجوانى در پى يك زندگى معمولى و عادى نبوده است و از اصل «اگر زمانه با تو نساخت تو با زمانه بساز» پيروى نمى كرده است و زندگى آينده او نشان مى دهد كه «اگر زمانه با تو نساخت تو با زمانه ستيز» شعار زندگى او بوده است. يپرم نه تنها موفق به ورود به خاك عثمانى نمى شود بلكه به همراه دوستانش «به دست مرزداران روسى گرفتار مى شوند و پس از دو سال بلاتكليفى در زندان تفليس، دادگاه روسيه تزارى يپرم و يارانش را به ۲۴ سال زندان با اعمال شاقه محكوم كرد و سپس آنها را راهى ساخالين در سيبرى كردند.»۴
آيا براى يپرم پذيرفتنى بود كه ۲۴ سال از زندگى اش را در زندان سپرى كند؟ و زندگى «مرگبار و غيرقابل تحمل»۵ زندان را بپذيرد؟ بى ترديد او هرگز راضى نبود كه زندگى خود را در حصار تنگ و خشك زندان، تلف سازد. گويا هرجور بود سه سال زندگى مشقت بار را در آنجا به ناچار تحمل كرد و به همراه چند نفر ديگر بر آن شدند كه ديگر زندگى در زندان را نپذيرند. مصمم به فرار شدند. اسماعيل رائين شرح فرار آنان را توضيح داده است و به نظر ايشان اقدام يپرم «كارى غول آسا» بوده است و در اين فرار «متجاوز از بيست هزار كيلومتر طى شده است، آن هم در دشت هاى يخ زده و جهنم سفيد سيبرى و... كارى كه بيشتر به حماسه يا افسانه هاى قهرمانى شبيه است تا كارى كه توسط يك انسان صورت گرفته باشد.»۶ از ذكر جزئيات مى گذريم. يپرم بعد از فرار موفقيت آميز «به ژاپون رفته و سپس در سال ۱۸۹۸ ميلادى به ايران آمده در اينجا نيز نخست  در تبريز بوده و از آنجا به سلماس رفته و در سلماس چون بيم گرفتارى مى رفته با زنى از ارمنيان كه همچون او گريزان و ترسان مى بود به قرجه داغ گريخته و در آنجا درديه آغاغان دو تن با هم زن و شوهر گرديده اند و يپرم خان در آنجا به آموزگارى دبستان پرداخته ولى سال ديگر دوباره از آنجا به تبريز و از تبريز به قزوين و رشت رفته اند و در دشت نشيمن گرفته اند. يپرم خان در آنجا به كوره پزى مى پرداخت تا هنگامى كه در سال ۱۲۸۷ شورش گيلان پيش آمد و وى به نمايندگى از كميته داشناكسيون يكى از اندام هاى كميته ستار گرديده و زندگانى شورشى خود را آغاز كرد.»۷
قبل از ادامه بحث توضيح مختصرى درباره حزب داشناكسيون يا داشناكسوتيون ارائه مى دهيم. در فرهنگ معين واژه داشناك چنين معنى شده است: «حزب ملى ارمنى نشين هاى مملكت عثمانى كه از ۱۸۹۰م/ ۱۲۶۹ ه.ش به وجود آمده و هدف اصلى آن تشكيل ارمنستان مستقل شامل مناطق ارمنى نشين عثمانى و روسيه بود.»۸ آندرانيك هوويان مى نويسد: «حزب داشناكسوتيون طرفدار مشروطه خواهان بود و به اعضاى خود از جمله يپرم، دستور داد كه با مشروطه خواهان همگام شوند و عليه طرفداران استبداد مبارزه كنند.»۹ صفايى مى نويسد: كلمه داشناك در لغت ارمنى معنى متحد و متفق را دارد ولى در اصطلاح مفهوم فدايى و تروريست و انقلابى از آن مستفاد مى شود. به نظر ايشان اين حزب در پى به دست آوردن استقلال ارمنستان تلاش جدى نكرد، تلاش حزب بيشتر متوجه پيشرفت نهضت هاى عثمانى و ايران شد و مجرى نقشه هايى شد كه مورد علاقه سياست انگلستان بود... صفايى در ضمن ادعاى داشناك ها را كه براى كمك به انقلاب و به منظور آزادى مردم به ايران آمده اند نمى پذيرد و معتقد است كه در زمان آغاز فعاليت آنان، اسمى از نهضت مشروطه در ميان نبود و... ۱۰
يپرم در زمان كار در رشت و انزلى توانست با كارگران مهاجر ارمنى و گرجى تماس بگيرد و به تدريج تشكيلات حزب داشناكسوتيون شعبه گيلان را داير كند.۱۱
در رشت كميته ستار توسط عده اى از آزاديخواهان گيلان تشكيل مى شود و يپرم در كميسيون جنگ اين كميته از طرف مجاهدين ارمنى عضو بود. در اين زمان يپرم و افرادش در واقعه باغ مديريه نيز نقش دارند. تصميم گرفته مى شود كه سردار افخم حاكم گيلان كشته شود، نقشه اى كشيده مى شود و زمانى كه حاكم به بازى قمار مشغول بوده است، نقشه اجرا مى شود... مجاهدين بر اوضاع شهر مسلط مى شوند و به تجهيز داوطلبان و تعليمات جنگى آنها برآمدند. ۱۲ از اين واقعه به بعد، يپرم نقش بيشترى در وقايع پيدا مى كند به ويژه نقش او در فتح تهران قابل توجه است.
محمدعلى شاه مجلس را به توپ بسته و استبداد صغير آغاز شده است. تنها شهر تبريز در برابر او به مقاومت برخاسته است و حركت گيلان در تضعيف استبداد حائز اهميت است. يپرم به تجهيز نيرو مى پردازد. يپرم كه «رئيس نظيمه گيلان» ۱۳ شده است به نوشته  رائين موافق حمله به تهران است. ۱۴ ذكر تمام جزئيات فتح تهران از حوصله اين مقاله خارج است. به طور خلاصه با تلاش هاى مجاهدين شمال و نيروهاى يپرم قزوين فتح مى شود. چند تن از مخالفان به دستور يپرم تيرباران مى شوند. اسماعيل رائين فتح قزوين را يكى از حساس ترين لحظات تاريخ مشروطيت ايران دانسته است كه «نقشى تعيين كننده در پيروزى نهايى آزادگان و موفقيت هاى بعدى يپرم داشت.»۱۵
تهران توسط نيروهاى گيلان و بختيارى ها فتح مى شود و استبداد صغير پايان مى يابد و محمدعلى شاه خلع و احمد شاه پادشاه مى شود و به بيانى مشروطيت دوباره احيا مى شود. به نظر مى رسد كه يپرم در فتح تهران بى نقش نبوده است. كسروى در چند مورد از ايستادگى و كاردانى و دليرى او ياد مى كند.۱۶
فاتحين تهران يپرم را به رياست  نظميه تهران برگزيدند. به نظر رائين اين انتخاب، انتخاب آگاهانه و انديشمندانه اى بوده است. ۱۷ هرچند كه فاتحين تهران، پيروز شده بودند ولى از مملكت هرج و مرج كاملاً رخت برنبسته بود و تهران محتاج نظم و امنيت بود. «شايد رهبران مشروطه كه مى ديدند هيچ كس به اندازه يپرم در بازگرداندن آزادى موثر نبوده است، هيچ كس را نيز براى حفاظت آن لايق تر از خود او نمى دانستند.»۱۸
«يپرم در تهران نخست به سركوبى مخالفان مركزى و استقرار امنيت پرداخت. همه تصميماتى كه از طرف دولت جديد گرفته مى شد، اجراى آن را يپرم به عهده داشت...»۱۹ يپرم تغييراتى را در نظميه به وجود آورد. «در تهران كلانترى هاى تازه تاسيس كرد و كار پليس و كلانترى ها را نظم داد و براى افراد پليس لباس تازه يك جور تهيه ديد و براى تامين درآمد و اصلاحات پليس بر نوشابه هاى الكلى ماليات بست.»۲۰
عده اى از نويسندگان يپرم را در اين پست ستوده اند. هوويان مى نويسد: «تا زمانى كه يپرم خان زنده بود جريان كار انتظامات شهر به خوبى پيش مى رفت و شهر تهران نظم واقعى داشت و مردم هم خرسند بودند، ليكن پس از شهادت او اندك اندك نظم و آرامش تهران درهم ريخت.»۲۱ «يپرم... در نقش يك پليس فردى است طرفدار قانون و روى هم رفته اقدامات او در زمينه سر و سامان بخشيدن به نظميه قابل توجه است.»۲۲
ديدگاه اسماعيل رائين نيز در مورد او مثبت است.
110274.jpg
صفايى از يپرم در يك مورد انتقاد مى كند و مى نويسد: «يپرم در دستگيرى قاتلان بهبهانى مسامحه كرد، زيرا خود با روحانيت، حتى روحانيت مسيحى مخالفت داشت. او موجبات استخلاص حيدر عمواوغلى مجرى اصلى توطئه قتل سيدعبدالله بهبهانى را فراهم آورد.»۲۳
حسنعلى برهان نيز انتقاداتى بر يپرم دارد و تلويحاً واگذارى رياست نظميه به او را مورد انتقاد قرار مى دهد و مى نويسد: «اجراى ماموريت هاى فورى و كشتن ها و كارهاى شديد علاوه بر عرف آن روز كه ممكن بود با مسامحه مامورين ايرانى و مسلمان روبه رو شود، كلاً برعهده خاصان يپرم يعنى همان آدم كش ها و قمه كش هاى رسيده از قفقاز بود.» برهان علاوه بر آنكه خاصان يپرم را آدم كش و قمه كش مى داند از زاويه اى ديگر نيز به انتقاد از او مى پردازد. او مى نويسد: «يپرم براى آنكه هزينه هاى نظميه به موقع انجام شود و درآمد از محل وزارت ماليه ممكن بود به تاخير و تعويق برسد و كار نظميه فلج گردد با صوابديد آقايان سپهدار و سردار اسعد (روساى دو اردوى گيلان و اصفهان) اداره اى براى فروش ترياك (صورتاً دلسوزى براى مردم و به نام تحديد ترياك، درصورتى كه افراط و عادت به ترياك كشى هنوز عمومى نبود و تهيه و فروش ترياك محدود و در دست عده اى كاسب و تاجر بود) برپا كردند... ترياك هاى مردم را مى گرفتند و يا خريدارى مى كردند و باندرولى روى آن چسبانده و به مقدار زياد فوراً به وسيله ماموران نظميه در تمام قهوه خانه ها توزيع مى كردند...» ايشان بعد از توضيحاتى نتيجه مى گيرد كه «تهديد مصرف ترياك» به نامحدود شدن توزيع، فروش و مصرف آن منتهى شد. برهان، به آزادى روسپى ها و آزادى مزلف هاى منحرف جنسى براى خودنمايى نيز اشاره مى كند. البته برهان منبع اطلاعات خود را ذكر نمى كند.۲۴
يكى از ايراداتى كه بر يپرم گرفته مى شود اين است كه يپرم در دستگيرى و محاكمه و اعدام شيخ فضل الله نورى دست داشته است. مى دانيم كه بعد از فتح تهران، شيخ فضل الله نورى در يك دادگاه به رياست شيخ ابراهيم مجتهد زنجانى محاكمه شد و حكم اعدام او صادر شد. به نظر آندرانيك هوويان متهم كردن يپرم به اين امر درست نيست. نويسنده توضيحاتى را ارائه مى دهد و به طور خلاصه بر آن است كه كمونيست ها پس از اشغال ارمنستان و به سبب دشمنى با حزب داشناكسوتيون و بد نام كردن يپرم اين شايعه را ساخته اند و نويسنده تاسف مى خورد كه برخى از نويسندگان بدون توجه به سوءنيت كمونيست ها به اين شايعه دامن زده اند. نويسنده اسامى اعضاى هيات مديره و... را ذكر مى كند كه در آن ميان نامى از يپرم نيست. هوويان معتقد است كه يپرم عضو دادگاه عالى انقلاب و هيات مديره نبوده و در دستگيرى و محاكمه و اعدام شيخ فضل الله هيچ گونه دخالتى نداشته است.۲۵ نگارنده مقاله در خود توان علمى قضاوت صحيح را نمى بيند و مسلماً اهل فن و پژوهش در اين مورد خاص مى توانند نظر بى طرفانه اى ابراز كنند.
هرچند در تهران نظم و امنيت برقرار شده بود ولى هنوز در گوشه و كنار ايران ناآرامى ها برقرار بود. طرفداران محمدعلى شاه آشوب برپا مى كردند. به تعبير اسماعيل رائين «شورش ملامحمدعلى و ملاقربانعلى در زنجان، ماجراى رحيم خان و شاهسونان در اردبيل و حمله سالارالدوله به پايتخت، از جمله حوادث خطيرى بودند كه هر يك از آنها مى توانست دستگاه جوان مشروطه را از بيخ و بن براندازد.» رائين در ادامه به نقش و اهميت يپرم توجه مى كند و معتقد است كه «اگر جنبش مشروطيت و دستگاه دولت، سردار رشيد و فرمانده كاردانى چون يپرم خان نمى داشت» حوادث ذكر شده مى توانستند دستگاه جوان مشروطه را از بيخ و بن براندازند.۲۶
براى سركوبى شورش هاى آذربايجان، اردويى از تهران به سوى آذربايجان رهسپار شد. اين اردو تحت فرماندهى جعفر قلى خان سردار بهادر بختيارى و يپرم خان بود. «خط سير اين اردو از راه قزوين بود و علت اختيار اين راه از آن جهت بود كه آخوند ملاقربانعلى در زنجان راه مخالفت مى پيمود و بر عليه مشروطه قيام كرده بود و مشروطه خواهان را مهدورالدم مى دانست. روساى اردو به موجب امر دولت مى خواستند نخست آخوند ملاقربانعلى را در جاى خود بنشانند و بعد روى به سوى آذربايجان آورند.»۲۷
درگيرى هايى كه پيش آمد به پيروزى اردوى تهران ختم شد و آخوند ملاقربانعلى زنجانى دستگير و به عراق فرستاده شد. اين واقعه به شدت مورد انتقاد ابوالفضل شكورى قرار گرفته است. ايشان از اين واقعه با عبارت «فتنه هجوم يپرم خان» ياد مى كند و يپرم را متهم به آتش كشيدن منزل  آخوند و تعقيب و قتل ياران او و از بين رفتن آثار مكتوب ايشان و نيز متلاشى كردن حوزه علميه آخوند ملاقربانعلى مى كند.۲۸ در ادامه شكورى به نظريات مهدى بامداد و صفايى توجه مى كند و چنين اظهارنظر مى كند: يكى از مورخان درباره جنايات يپرم خان ارمنى و جعفرقلى خان سردار بهادر بختيارى نسبت به مردم مسلمان زنجان، چنين نوشته است: قواى اعزامى دولت... پس از چاييدن مردم بى پناه و سركيسه كردن متنفذين، آخوند ملاقربانعلى را دستگير كردند و به نقل از صفايى شيوه تروريسم يپرم خان را مورد انتقاد قرار مى دهد.۲۹ البته اين نويسنده انتقادات ديگرى نيز بر يپرم دارد. به نظر ايشان «يپرم در پست رياست كل نظميه، بسيارى از بزرگان كشورمان را با هتك احترام كشته و يا تبعيد نمود كه از آن ميان شيخ شهيد حاج شيخ فضل الله  نورى را به دار آويخت. شكورى معتقد است كه جز برخى از وابستگان دهن بسته بيگانگان و استعمارگران، نوع نويسندگان و مورخان مشروطه منش پست و شرارت هاى او را نكوهش كرده اند.»۳۰ شكورى به اين موارد اكتفا نمى كند و از زاويه اى ديگر نيز يپرم را مورد سرزنش قرار مى دهد: «او عقده هاى پست صليب گرى را بر روى اسلام و علماى آن خالى مى كرد؛ آن هم با حمايت ناآگاهانه برخى ديگر از همين علما!»۳۱ سعى نگارنده مقاله بر آن است كه بى طرفى خود را حفظ كند ولى با اين وجود نمى تواند از ذكر اين نكته خوددارى كند كه شكورى تنها عيوب يپرم را ديده است و از ذكر كوچكترين نكات مثبت او خوددارى كرده است .
اردوى تهران به طرف آذربايجان حركت كرد. آنان به سراب وارد مى شوند و به كمك نيروهاى ديگر مى روند و «با سواران رحيم خان به جنگ پرداخته و شكست فاحشى بر ايشان وارد مى آورند.»۳۲ در اهر نيز بر رحيم خان پيروز مى شوند... «در تبريز استقبال شايانى از ايشان به عمل»۳۳ مى آيد. در حالى كه اقدامات يپرم مورد تقدير رائين قرار گرفته است، صفايى از خشونت اطرافيان يپرم سخن مى گويد كه «رعبى در دل ها مى افكند و همچنين از به غارت رفتن خانه و اثاث عده اى از سران آن سامان و سهم بيشتر بردن ياران يپرم ياد مى كند.»۳۴ در اردبيل نيز پيروزى هايى نصيب اردوى تهران شد و در اين پيروزى ها يپرم نيز سهمى داشته است. يپرم مواردى را در يادداشت هاى خود آورده است كه اين يادداشت ها را مى توان در كتاب رائين ملاحظه كرد.
پى نوشت ها:
۱- ژانت.د.لازاريان (به كوشش) دانشنامه ايرانيان ارمنى، تهران، هيرمند، چاپ اول، ،۱۳۸۲ ص ۱۷۴.
۲- صفايى، ابراهيم، تاريخ مشروطيت به روايت اسناد، تهران، ايران ياران، چاپ اول ،۱۳۸۱ ص ۷۶۲.
۳- كسروى، احمد، تاريخ هجده ساله آذربايجان يا سرنوشت گردان و دليران، جلد دوم، تهران، اميركبير، چاپ نهم، ،۱۳۵۷ ص ۵۲۵.
۴- دانشنامه ايرانيان ارمنى، ص ۱۷۵.
۵- رائين، اسماعيل، يپرم خان سردار، تهران، ناشر نويسنده، ص ۴۶.
۶- همان صص ۵۱-۴۶.
۷- تاريخ هجده ساله آذربايجان، ج دوم، ص ۵۲۵.
۸- فرهنگ معين، ج ،۵ صص ۵۰۱- ۵۰۰
۹- هوويان، آندرانيك، ارمنيان ايران، مركز بين المللى گفت وگوى تمدن ها، با همكارى انتشارات هرمس، تهران، چاپ اول، ،۱۳۸۰ ص ۳۹۸.
۱۰- تاريخ مشروطيت به روايت اسناد، صص ۶۳- ۷۶۱.
۱۱- دانشنامه ايرانيان ارمنى، ص ۱۷۵.
۱۲- فخرايى، ابراهيم، گيلان، در جنبش مشروطيت، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى تهران، چاپ سوم، ،۱۳۷۱ صص ۱۲۱- ۱۱۷.
۱۳- تاريخ مشروطيت به روايت اسناد، ص ۷۶۶.
۱۴- يپرم خان سردار، ص ۱۰۰.
۱۵- همان، ص ۱۳۲.
۱۶- تاريخ هجده ساله ساله آذربايجان، ج اول، صص ۵۳ و ۵۶.
۱۷ و ۱۸- يپرم خان سردار، ص ۲۴۸.
۱۹- همان، ص ۲۶۴.
۲۰- تاريخ مشروطيت به روايت اسناد، ص ۷۷۲.
۲۱- ارمنيان ايران، ص ۴۰۰.
۲۲- سيفى فمى تفرشى، مرتضى، نظم و نظميه در دوره قاجاريه، يساولى (فرهنگسرا)، تهران، چاپ اول، ،۱۳۶۲ ص ۱۷۰.
۲۳- تاريخ مشروطيت به روايت اسناد، ص ۷۷۳.
۲۴- برهان، حسنعلى، مجله وحيد سال ،۱۴ شماره ۱۴ / ،۸۷۷ به نقل از شكورى ابوالفضل، خط سوم در انقلاب مشروطيت ايران، پژوهشى گسترده درباره زندگينامه علمى سياسى آخوندملاقربانعلى زنجانى...، اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامى استان، زنجان، چاپ اول، ،۱۳۷۱ صص ۴۵۰- ۴۴۹.
۲۵- ارمنيان ايران، صص ۴۰۶- ۴۰۴.
۲۶- يپرم خان سردار، ص ۲۹۹.
۲۷- امير خيزى، اسماعيل، قيام آذربايجان و ستارخان، نگاه، تهران، ،۱۳۷۹ ص ۴۰۱.
۲۸- خط سوم در انقلاب مشروطيت ايران... صص ۱۱ و ۱۹.
۲۹- همان، صص ۱۱۶- ۱۱۵.
۳۰- همان، ص ۴۴۵.
۳۱- همان، ص ۴۵۲.
۳۲ و ۳۳- قيام آذربايجان و ستارخان، صص ۴۰۴ و ۴۰۷.
۳۴- تاريخ مشروطيت به روايت اسناد، ص ۷۷۲.
+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 21:37  توسط رضا  | 

 اربابان دروزى هاى شوفى
110382.jpg
خانواده جنبلاط از نيمه دوم قرن نوزدهم نقش برجسته اى در صحنه سياست لبنان ايفا مى كنند. اين خانواده كه اصلاً اهل حلب سوريه هستند، در قرن هفدهم به دعوت امير فخرالدين دروزى به لبنان آمده و آنجا ساكن شدند. تاريخ خانواده پر از اتفاقات ناگوار است. در سال ۱۸۲۵ شيخ بشر جنبلاط بعد از شكست در اولين جنگ دروزى ها و مارونى ها دستگير و اعدام شد. پسر او سعيدلى جنبلاط در ۱۸۶۱ بعد از محكوميت به حبس در زندان درگذشت. فواد بى جنبلاط پدر كمال جنبلاط و پدربزرگ وليد جنبلاط كه توسط نماينده حكومت فرانسه به حاكميت منطقه رسيده بود، در حالى كه راهزنى را تعقيب مى كرد در ۱۹۳۱ كشته شد. در آن زمان كمال تنها چهار سال داشت كه مادرش نيابت حكومت را به دست آورد و از انتقال قدرت به شاخه ديگرى از خانواده جلوگيرى كرد. براى اولين بار كمال در سال ۱۹۴۳ نماينده شوف انتخاب شد و به جز سال هاى ۱۹۵۷ تا ۱۹۶۰ در تمامى عمر اين كرسى را اشغال كرد. وى جوان ترين وزير تاريخ لبنان و به زودى يكى از بزرگترين چهره هاى استثنايى سياست لبنان شد. در ۱۹۴۹ حزب سوسياليست پيشرو لبنان را پايه گذارى كرده و حامى قابل توجه و بزرگ مقاومت فلسطينى ها بود. او شخصيتى پيچيده، بسيار تحصيلكرده و بافرهنگ و مطلع داشت و به مباحثى از جمله يوگا و مديتيشن علاقه مند بود. كمال جنبلاط در عين حال فرمانده پيشروها، پيش برنده اهداف اعراب، فلسطينيان و فئودال بزرگ و ارباب دروزى هاى شوف بود.حافظ اسد رئيس جمهور سوريه در ۱۹۷۵ جبهه مسيحيان را در انتخابات انتخاب كرد و مورد حمايت قرار داد. اين باعث خشم كمال جنبلاط شد و شكست حاصله باعث انزواى او شد. او در ماه مارس سال ۱۹۷۷ به قتل رسيد و اين حادثه در نزديكى مرز سوريه اتفاق افتاد. مرگ كمال جنبلاط باعث اندوه بسيار مردم شوف شد. بيش از صدهزار نفر در تشييع جنازه او شركت كردند. تنها پسر او وليد امروزه رئيس طائفه بوده و داراى سه فرزند است كه دو تاى آنها پسر هستند. طبق سنت خانوادگى پسر بزرگتر كه تيمور نام دارد روزى جايگزين او خواهد شد. وليد جنبلاط مى گويد: «اميدوارم او همان گونه كه من تلاش كردم به حفظ و حمايت سرزمين دروز بپردازد.»
+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 21:26  توسط رضا  | 

110379.jpg
خانواده لحود اهل بابدات روستايى سبز در «متن» هستند. آنها خانواده اى سرشناس از مارونى ها هستند كه سه نسل است در صحنه سياست لبنان حضورى چشمگير دارند اما هرگز گروه مبارز يا حزب سياسى تشكيل نداده اند. اين خانواده بسيار ملى گرا، به اصول سنتى اعراب پايبند بوده است. اميل لحود فعاليتش را بر آن اصول پايه نهاده است. اميل لحود پدر رئيس جمهور كنونى اولين فعاليت هايش را در قلب ارتش آغاز كرد. سال ۱۹۴۱ او و افسران ديگر، جنبش افسران هوادار استقلال لبنان را پايه گذارى كردند. در سال ۱۹۵۸ در درگيرى هاى خيابانى او از صدور فرمان حمله به ديگر گروه هاى هم وطن خوددارى كرد و براى چنين اقدام بزرگى هرگز ترفيعى دريافت نكرد. دوسال بعد او ارتش را ترك كرد و بارها پس از آن به وزارت و نمايندگى انتخاب شد. پس از اميل، فرزندش اميل لحود رئيس جمهور فعلى و از اعضاى دولت هاى مختلف در اولين سال هاى استقلال جايگزين او شد. بعد از مرگ وى در ۵۲ سالگى در ميان شاخه هاى مختلف خانواده رقابت هايى به وجود آمد. بار ها اتفاق افتاد كه لحود ها در جبهه هاى مختلف قرار گرفتند و هنوز هم نسيب لحود ازمخالفان سوريه محسوب می شود. در حالى كه رئيس جمهور اميل لحود با دمشق روابط خوبى دارد. به رغم بعضى اختلاف نظر هاى ظاهرى كليه اعضاى خانواده لحود بر اين عقيده اند كه لبنان بايد در جهان اعراب باقى بماند.
+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 21:25  توسط رضا  | 


 
ترجمه: مرجان وفادار
110376.jpg
در لبنان انتقال قدرت از پدر به پسر يك سنت است و با وجود اينكه جنگ باعث شده خانواده هاى بزرگ سنتى، بخشى از قدرت خود را از دست دهند، آنها هنوز هم نقش بسزايى در سرنوشت سياسى كشور دارند.طبق سنت، قدرت سياسى در لبنان از نسلى به نسل ديگر منتقل مى شود، آن هم با نسبت هاى خانوادگى. بنابراين اين وضعيت نه تنها درباره «وليد جنبلاط» صادق نيست، بلكه در خانواده هاى فئودال شيعه جنوب كشور، ارباب هاى مسيحى يا دروزى هاى كوهستان و خانواده هاى سرشناس سنتى نيز برقرار است. تا جايى كه ۲۶ خانواده از سال ۱۹۲۰ يعنى زمان ايجاد دولت لبنان تا سال ۱۹۷۵ يك سوم كرسى هاى نمايندگان را به خود اختصاص داده اند. امروزه هنوز كرسى هاى نمايندگان و رياست احزاب از پدر به پسر منتقل مى شود. ۱۵ سال جنگ داخلى لبنان از سال ۱۹۷۵ تا ۱۹۹۰ كه با امضاى توافقنامه «طائف» به پايان رسيد تا حدى مانع اين سنت شده است.وضعيت در خانواده هاى مختلف متفاوت است. در ميان دروزى ها وليد جنبلاط رهبر مسلم است. گروه ديگرى نيز توانسته موقعيت خود را حفظ كند، اين گروه فرنجيه ها، متشكل از مارونى هاى شمال لبنان هستند كه به طور سنتى به سوريه تمايل دارند. ديگر خانواده هاى سياسى مارونى تا حدودى نفوذ خود را از دست داده اند. مسيحيان پايان جنگ را يك شكست قلمداد كردند و اين مغاير با جريانى است كه بين شيعيان رخ داد. افراد عامى شيعه كه با بروز جنگ به لحاظ اجتماعى ارتقا يافته بودند به نفع خانواده هاى بزرگ عقب نشينى كردند. البته اين افراد نمى توانند از سنت جايگزينى قانونى پيروى كنند. خانواده هاى بزرگ با اينكه از قدرتشان كاسته شده، همچنان گرد همايى و اجتماعات خود را با طرفدارى گروه خاصى يا در سطح محلى تشكيل مى دهند و تقريباً همه چندين كرسى انتخابات قانونى آينده را به خود اختصاص مى دهند. از نفوذ خانواده هاى سياسى سنتى هم بعد از جنگ كاسته شد، به اين دليل كه هيچ گاه سنى ها گروه مبارز قابل توجهى نداشتند. البته بدون در نظر گرفتن فعاليت هاى حاشيه اى ناصرى ها كه متصل به گروه الرابطون محسوب مى شدند و بعد به دليل اينكه رهبران سرشناس اهل طرابلس، سيدا يا بيروت در مقابل حريرى وزنه سنگينى محسوب نمى شدند. اما خانواده هاى كرامى، سلام يا صلح همچنان كرسى هاى نمايندگان يا وزارت را به خود اختصاص مى دهند.در ميان شيعيان، خانواده هاى بزرگ فئودال جنوب مثل زين، اوسيرانى، حمادى، خليل و اسد كه از ابتداى جنگ تضعيف شدند تنها جامعه شيعه است كه سنت قدرت خانوادگى را از بين برده و بيان سياسى مدرنى را بنا نهاده كه باعث اختلاف بين احزاب به نام هاى جنبش امل به رهبرى نبيه برى و حزب الله شده است. در دهه هاى شصت و هفتاد تعداد زيادى از شيعيانى كه از نظام فئودالى نااميد شده بودند به احزاب تندرو چپگرا مثل حزب كمونيست يا سازمان امل كمونيستى لبنان رو آوردند كه البته به دليل هم هدف شدن اين تشكيلات با فلسطينى ها به سرعت از آن روگردان شدند زيرا شيعيان هيچ گاه ديد خوبى نسبت به تبديل لبنان به سرزمين حزب فتح نداشته اند. در ۱۹۷۵ امام موسى صدر با حمايت سوريه كه در آن زمان با فلسطينى ها مخالف بود جنبش محرومان، اولين حزب شيعه را كه گروه مبارز آن امل است ايجاد كرد. حزب الله در ابتداى دهه هشتاد به وجود آمد. اين دو تشكيلات هم اكنون بر صحنه سياسى اجتماع حاكم است. نبيه برى رياست پارلمان لبنان را برعهده دارد. اين پست طبق سنت متعلق به شيعيان است. او كه رياست جنبش را نيز برعهده دارد كاملاً در منصب خود جا خوش كرده به طورى كه مى خواهد پسرش را در راس حزب جايگزين كند.
• خانواده جميل: نوادگان شيخ پى ير
بزرگ خاندان جميل، پى  ير بود و بعد از او پسرانش بشير و امين. امروز پسر امين كه پى ير نام دارد دنباله رو جد خود است، و بعد از او پسر بشير، نديم، به قدرت مى رسد. پى ير جميل كه فرزند خانواده اى سرشناس اهل بيكنيا بود، پس از پايان تحصيلاتش در سال ۱۹۲۰ داروخانه اش در خيابان «كنون» را اداره مى كرد. بعد از سفرش به برلين براى بازى هاى المپيك تحت تاثير فعاليت هاى حزب نازى، حزب كتائب يا فالانژيست ها را با جوانان مسيحى لبنان تشكيل داد. افراد بسيار مهمى در اين حزب عضو بودند مثل شارل هلو رئيس جمهور آينده و جورج ناكاش صاحب روزنامه اوريان لوژور. پى ير تا ۱۹۸۴ رئيس حزب بود تا درگذشت.وى در دوران جنگ لبنان با فعاليت هايش عليه حزب آزادى بخش فلسطين قدرت بسيارى يافت. او قدرت را به ارث نبرد بلكه از خود لياقت نشان داد در حالى كه پسرش بشير قدرت را به ارث برد. او كه از يازده سالگى در گروه هاى فالانژيست  پدرش مبارزه مى كرد فرماندهى جنگ داخلى را برعهده گرفت. كتائب حزبى قدرتمند با شش هزار مرد مسلح، بيست هزار نيروى قابل انتقال، امكانات كامل، سرويس اطلاعاتى، قضات، اقتصاد دانان، متخصصان علوم انفورماتيك، مهندسان و مدرسان شد. بشير در سال ۸۲ كشته شد و بعد از او امين برادر بزرگ ترش به قدرت رسيد و روابطش را با وليد جنبلاط و نبيه برى قطع كرد. او تا سال ۱۹۸۸ رئيس جمهور بود و بعد در فرانسه اقامت گزيد. پس از او پسرش پى ير تلاش مى كند قدرت پدر بزرگش پى ير را اعاده كند.
• خانواده فرنجيه: مارونى هاى شمال لبنان
مسيحيان شمال لبنان بيش از هزار سال است كه در كوه هاى شمال طرابلس در بخش سنى نشين ساكن هستند. اختلافات شديد از مدت ها پيش باعث جدايى پنج خانواده بزرگ منطقه شده. اين خانواده ها فرنجيه، كورام، مَوَد و مكرى نام دارند. در ميان اين خاندان ها خانواده فرنجيه در صحنه سياست بسيار قدرت نمايى كرده است. از خانواده فرنجيه، سليمان و قبل از او حميد برادرش در ۱۹۷۰ به رياست جمهورى رسيدند. سليمان در رقابت هاى رئيس جمهورى رقيب كمال جنبلاط بود.
• خانواده فرعون: خانواده ملكيت (كاتوليك)
ابتدا هنرى فرعون خانواده فرعون را در صحنه سياست مطرح كرد تا جايى كه از اين خانواده وزرا و بانكداران بسيارى سر برآوردند. او اولين رئيس جمهور بعد از استقلال لبنان بود. بعد از ۱۹۵۷ در كشمكش هاى ميان كاتوليك هاى سورى (مارونى ها) و سنى ها و جنگ لبنان در سال ۱۹۵۸ هنرى فرعون گروه مبارزى تشكيل داد. اما با رياست فواد شناب از صحنه سياست كناره گيرى كرد. امروزه شاخه ديگرى از خانواده پير فرعون راه را ادامه مى دهد. ميكائيل پسر پى ير نماينده مجلس در بيروت وارث سياسى خانواده محسوب مى شود. برخلاف رقيب سنى اش او از پايه و ريشه مردمى برخوردار نيست. از نظر او كناره گيرى سورى ها بايد براساس توافقنامه طائف انجام شود و نبايد شيعيان تحت فشار قرار گيرند.
• خانواده كرامى: اهالى شمال لبنان(سنى)
عبدالحميد كرامى يكى از بلندمرتبه ترين شخصيت هاى طرابلس و مانند پدرش مفتى شمال لبنان بود. وى همچنين بانى و محرك فعاليت هاى نخستين جنبش ملى گراى عرب در مخالفت با حكومت و تسلط فرانسوى ها و متمايل به اتحاد با سوريه و مسيحيان لبنان بود البته تا زمانى كه از برخوردارى از حمايت بيگانگان منصرف شد. او كه از پدران استقلال لبنان محسوب مى شود براى مدت كوتاهى در ۱۹۴۵ به وزارت رسيد. پس از مرگ او در سال ۱۹۵۱ به دليل ابتلا به سرطان، پسرش رشيد كه در آن زمان سى سال داشت به منصب او جايگزين شد. به اين صورت يكى از بزرگترين چهره هاى فئوداليسم سياسى لبنان شد. رشيد كرامى تا زمان به قتل رسيدنش در ژوئن سال ۱۹۸۷ عملاً در تمام دولت ها حضور داشته و ده ها بار نخست وزير شد. در ابتداى جنگ، او با فلسطينى ها عليه سوريه اى ها همسو و هم راى بود. بعدها و از سال ۱۹۷۸ يكى از وفادارترين متحدان سوريه شد و در همان سال سوريه را عليه ياسر عرفات حمايت كرد. بسيارى از رئيسان جمهور مثل شارل هلو، سليمان فرنجيه و امين جميل از او براى مقابله با مشكلاتى مثل فشارهاى فلسطينيان يا سوريه اى ها و در مواقع سخت ديگر كمك خواستند. او در ۱۹۵۸ رياست هيات (كابينه) رستگارى عمومى، كابينه حفاظت ملى در ۱۹۷۵ و دولت اتحاد ملى در ۱۹۸۴ را برعهده داشت. اين شخصيت سرشناس در حالى كه در جايگاه پارلمان صحبت مى كرد، مثل زمانى كه در طرابلس بود با زبان عربى كلاسيك حساسيت خود نسبت به ملى گرايى را كه عميقاً در جهان عرب ريشه دارد به خوبى بيان مى كرد. او به همزيستى چند طايفه در لبنان بسيار علاقه مند بود. در طرابلس كه در شمال لبنان قرار دارد، با زيركى به حفظ قدرت خود آن هم بدون رقيب مى پرداخت. بعد از به قتل رسيدن رشيد كرامى توسط مبارزى مسيحى از «نيروهاى لبنانى» برادرش عمر كه با دمشق روابط خوبى داشت به رياست طايفه رسيد. او هم در دسامبر ۱۹۹۰ به نخست وزيرى رسيد و تا ۱۹۹۲ بر اين منصب بود ولى زير فشار مخالفت هاى مردمى مجبور به استعفا شد. پس از آن به درخواست رئيس جمهور اميل لحود و مقامات سوريه وقتى رفيق حريرى تصميم به ترك منصبش گرفت دوباره در اكتبر سال ۲۰۰۴ به نخست وزيرى رسيد.وى دوباره در ۲۸ فوريه تحت فشار دوجانبه مخالفت هاى مردمى و نمايندگان جناح مخالف استعفا كرد. عمر كرامى هرگز سعى نكرد دوستى اش با دمشق را پنهان كند. حتى اين گونه بيان مى كند كه فراتر از «برادرى» بين دو كشور و «بستگى هاى خانوادگى، اجتماعى و اقتصادى» سوريه به چشم او معرف جاه طلبى سياسى و ملى گرايى است. او مى گويد تاثير سوريه بر لبنان قابل محدود شدن به حضور نظامى نيست. همچنين تائيد مى كند سوريه در لبنان داراى پايگاهى مردمى است.
منبع: لوپوئن
+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 21:24  توسط رضا  | 

به قلم حجةالاسلام رسول جعفریان:

مرحوم حجت‌الاسلام شيخ احمد (ضيافتي) كافي (خراساني، فرزند محمد و متولد اول خرداد 1315 ش) از چهره‌هاي تأثيرگذار در جامعه ديني ايران طي سال‌هاي 40 تا 30 تيرماه 1357 که درگذشت، بود. وي در تمام اين سال‌ها با منبرهاي گرم خود تلاش مي‌کرد تا اخلاقيات اسلامي را با زبان عامه و در حد معلومات مذهبي خود که از وي يک منبري متنفذ ساخته بود، ميان مردم رواج دهد. طبعا به دليل شرايط فسادآميز آن روزگار، مجبور به اعتراض به وضع موجود بود و اين چيزي بود که سبب مي‌شد تا سخنراني‌هاي وي صبغه سياسي پيدا کند و با مقامات دولتي و امنيتي رژيم پهلوي درگير شود.

به علاوه مرحوم کافي از طلاب مشهدي و از مريدان آيت‌الله ميلاني بود. به همين دليل او از بدو جواني و در جريانات سال‌هاي 41 ـ 43 با اخلاق انقلابي بزرگ شده بود و نمي توانست از آن وضعيت فاصله بگيرد.
به ياد داريم که در سال‌هاي نخست انقلاب گهگاه به وي طعنه‌هايي زده مي‌شد و از اين که او مردم را سرگرم کرده و با جديت به مسائل انقلابي نمي پردازد مخالفت‌هايي مي‌شد.

اما امروز که اسناد وي منتشر شده است بدون ترديد مي‌توان او را يک شخصيت تأثير گذار در ميان توده‌هاي مردم دانست که به عشق مذهب و صداي زيباي او و به عشق امام زمان (ع) در مهديه او و پاي منبرهاي او در شهرهاي مختلف حضور مي‌يافتند و تحت تأثير کنايه‌ها و اشاره‌هاي وي در مخالفت با وضعيت حاکم بر ايران قرار مي‌گرفتند.

نکته‌اي بايد تذکر داد اين که از سال 1350 به اين طرف او هم تا اندازه‌اي تحت تأثير مسائلي که درباره حسينيه ارشاد و گرايش‌هاي خاص مذهبي اين دوره پديد آمد، به جدال با برخي از جريان‌هاي روشنفکري مذهبي و در عين حال سياسي زمان روي آورد. اين در حالي بود که او تا پيش از آن و حتي پس از آن، جزو چهره‌هاي حساسي بود که ساواک سخت مراقب او بوده و از گزارش‌هايي که درباره وي داده شده اين حساسيت به خوبي آشکار و روشن است.

در گزارشي که درباره آقاي لنکراني نوشتم اشاره کردم که در حوالي سال 49 و 50 انقلابيون روحاني دو دسته شدند. دسته‌اي بر سر موضع انقلابيگري ماندند و دسته‌اي از ترس از دست دادن عقايد شيعي و ولايتي که آنها را منتسب به برخي از افراد انقلابي مي‌ديدند، راه خود را به سمت ديگري چرخاندند. به نظرم در رأس اين چهره‌ها آيت‌الله ميلاني و افراد وابسته به او قرار داشتند که يکي هم، همين مرحوم کافي بود.

با اين همه، او درگير رفت و آمد شديد مردم بود و در مقامي که قرا ر داشت، يعني در حضور چند هزار نفر که به طور معمول پاي منبر او بودند الزاما مي‌بايست رويه خود را در انتقاد از وضعيت موجود ادامه مي‌داد. به طور قطع اين کار ساده‌اي نبود. خشونت شديد ساواک و شهرباني و مزاحمت‌هاي مکرري که براي او پديد آمد و از جمله تبعيد يکساله اش به ايلام در سال 54 نشانگر آن است که او روي مواضع خود ايستادگي کرده است.

در اينجا بر اساس اسناد چاپ شده در کتاب «واعظ شهير حجت‌الاسلام حاج شيخ احمد کافي» تلاش مي‌کنيم تا مروري بر زندگي سياسي مرحوم کافي و چگونگي تأثيرگذاري وي را در ايران پيش از انقلاب اما در آستانه انقلاب نشان دهيم.
به طور کلي بايد گفت: مرحوم کافي که طي سال‌هاي 33 ـ 38 در نجف درس خوانده بود در اين سال براي تبليغ به مشهد بازگشته، به سرعت به سراغ منبر رفت و با صداي گرمي که داشت، تا پايان زندگي خود، هميشه جمعيت انبوهي را پاي منبر خود ميخکوب مي‌کرد. علاوه بر آن خدمات ديني ـ عمراني وي در مسجد سازي و مهديه سازي چندان گسترده بود که توان گفت از اين طريق هم تأثيري قابل ملاحظه داشت. شايد مهديه تهران يک استثناء در مراکز مذهبي آن روزگاربه لحاظ کثرت جمعيتي باشد که در آنجا اجتماع مي‌کردند. متعاقب آن دهها مهديه ديگر در شهرهاي مختلف ساخته شد.

مروري بر اسنادي که ساواک در پرونده مرحوم کافي نگهداري کرده است، وي از چهره‌هاي مبارز دهه چهل به حساب آمده و در اين باره شواهد و مطالب فراواني وجود دارد. هرچه کار او مردمي‌تر مي‌شد ساواک بيشتر مراقبت مي‌کرد اما در عين حال، او هم الزاما براي حفظ جمعيت در پاي منبر خود و تعطيل نشدن آن و يا مهديه مجبور به مراعات بيشتر بود.

نخستين گزارش درباره او از اسفند 41 است که در منزل آيت‌الله قمي در مشهد منبر رفته و حرف‌هاي بودار زده و اين که دولت به برخي از رؤساي هيأت مذهبي پول داده تا به نفع دولت شعار دهند و اين که او در اين باره با يکي از آنها برخورد کرده است.
گزارش ديگر از دوم فروردين است که کافي روي منبر گفته است: تو چرا ـ يعني‌اي پادشاه ـ اختيار خودت را به دست اجنبي داده‌اي (ص 4). روز بعد هم روي منبر در منزل آيت‌الله ميلاني گفته است: روحانيت با قرآن جلو مي‌رود و با دولت اجانب پرست مي‌جنگد و ايستادگي مي‌کند (ص 5). گزارش ديگر حکايت از آن دارد که در همان سخنراني وي شاه را به منصور و ابرهه تشبيه کرده و از قيام زيد بن علي ستايش نموده است (ص 6).

ويژگي عمده مرحوم کافي از همان آغاز، سخن گفتن به زبان عاميانه براي توده‌هاي مردم بود. در واقع مخاطبان او از افراد عامي بودند و به همين مناسبت خواسته يا ناخواسته موضوعات انتخابي و استدلالهاي او هم در حد همان مخاطبان بود. بحث‌ها عبارت از ريش تراشي، مشروب خواري، قمار بازي و از اين قبيل احکام شرعي بود که او مرتب روي آنها تأکيد مي‌کرد. «قطار تهران ـ مشهد که زوار امام رضا را مي‌آورد در رستورانش آبجو، شراب، عرق و ويسکي است» (ص 17). «از کار به جاي اين که برود با خانواده اش خوش باشد مي‌رود پيش موسيو، آبجو مي‌خورد. به جاي آبجو اگر خود جو را بخوريد و مثل خر عرعر کنيد که بهتر است» (ص 302).

به دنبال شدت گرفتن برخي از انتقادهاي اجتماعي او به دولت، ساواک به وي تذکر داد و بنا به گزارشي که مربوط به آبان 42 است اين تذکر اثر کرده و سخنران او عادي گرديد. (ص 14).
با اين حال، اين براي چند روز بوده و با بالا گرفتن بحث سربازي طلبه‌ها و نيز دستگيري‌ها و اعتراض وي و گفتن اين که «شاگردهاي مکتب اسلام را از مردم گرفته و زندان انداخته» او را دستگير و بازجويي کردند (ص 20 ـ 24). گويا خيلي سريع آزاد شده است.

اين زمان سخنراني‌هاي روحانيون اغلب با کنايه واشاره به رژيم همراه بود، اما مرحوم کافي به دليل نفوذ کلام و نيز سخنراني‌هايش در منازل آيات ميلاني و قمي در شمار افرادي بود که ساواک روي آنان تأمل داشت. به همين دليل در چهارم اسفند 43 بار ديگر دستگير شد. درباره اتهامات وي گفته شده بود که در منبر گفته است «حکومت ظالم با جگرگوشه‌هاي زهرا چه مي‌کند». همچنين «آيت‌الله خميني را نايب امام زمان معرفي و او را در زندان و مظلوم معرفي و مرتبا دعا و صلوات براي خميني مي‌فرستد». (ص 42 ـ 43). تا اين زمان وي جمعا دو بار دستگير شده و بار دوم به دو ماه حبس تأديبي محکوم گرديد (ص 55). بعدها کافي چند بار روي منبر گفت که به خاطر رطوبت زندان رماتيسم گرفته است (ص 70). يکبار هم گفت: جاي همه شما خالي، زندان قزل قلعه، خدا کند که همه شما را بدانجا ببرند به شرط آن که براي دين باشد نه جرم هروئين و ترياک (ص 189) و باز از نمناکي آنجا سخن به ميان آورد و گفت که شش ماه در زندان بوده است (ص 190).

بعداز تبعيد امام به ترکيه اوضاع تا حدي فروکش کرده و از سخنراني‌هاي مرحوم کافي نيز گزارشي منعکس نشده است. آنچه هست انتقادات وي نسبت به فساد اخلاقي حاکم بر جامعه است که در چند گزارش از آنها ياد شده است «بعضي وقت‌ها که مي‌خواهند صداي مردم در نيايد چهار کلمه قرآن با قرائت پخش مي‌شود و بعد از قرآن خانم دلکش شروع به خواندن مي‌کند». (ص 53). وي براي مدتي در اواخر سال 44 در زندان بود.

پس از اين سخنراني پيشگفته باز ساواک به وي تذکر داد که از گفتن اين قبيل مطالب روي منبر خودداري ورزد. اما نبايد تأثير کرده باشد زيرا در سخنراني خود در دي ماه 45 گفت: «اين‌هارون‌ها و مأمون‌ها چقدر فرزندان فاطمه را اذيت و آزار کرده اند.» (ص 58). وي بر اساس گزارش ساواک، در سال 45 چند تصوير از امام خميني در منزلش بوده و در جلسه‌اي که با برخي از افراد هيأت داشته گفته است که مي‌بايست بر اساس رساله ايشان براي مردم مسأله گفت (ص 66). اين زمان وي مرتب در مسجد امين الدوله تهران منبر مي‌رفته و به عنوان يکي از وعاظ ناراحت و مخالف براي ساواک شناخت شده بوده است (ص 66). وي در سخنراني 3 فروردين 46 خطاب به مردم گفته است: «از دين تان دفاع کنيد از اسلام وقرآن و امام زمان و علماء و مراجع تقليد نگهداري کنيد» (ص 69).

يکبار هم در سخنراني خود در 20 بهمن 45 گفت: در هر عصري منصورها و حجاج‌ها وجود دارند و اولاد پيغمبر را اذيت مي‌کنند. عده‌اي را اعدام و عده‌اي را زنداني مي‌نمايند... خدايا پرچم دار اسلام پيشواي شيعيان جهان حضرت آيت‌الله خميني را در پناه خودت از جميع بلايا حفظ بفرما و او را صحيح و سالم به ايران برگردان و وسايل خلاصي زندانيان بيگناهي که به جرم طرفداراي از قرآن و دين و روحانيت گرفتار شده‌اند فراهم نما (ص 64 ـ 65).

وي در اين سخنراني‌ها مرتب روي فرعون و روش‌هاي برخورد او (ص 71، 305) و همين طور منصور عباسي و زنداني کردن سادات (ص 74 ـ 75) تکيه مي‌کرد. جالب آن که وقتي در روز پنجم مرداد 57 براي مرحوم کافي در مهديه تهران فاتحه برگزار شد، جمعيت حاضر پس از خروج از مهديه شعار مي‌دادند: مرگ بر منصور (ص 481).
طبعا به لحاظ منبري بودن مطالبش چندان پرداخته و داستاني ارائه مي‌شد که خيلي با آنچه در متون بود تطبيق نمي کرد اما به هر روي، بسيار تأثير گذار بود. او با اشاره به بي حجابي و بي عفتي، عرق خوري، قمار بازي، مجالس رقص و انواع آنها، افزود «يکي از علائم ظهور امام زمان اين است که انسان در آن دوره نمي تواند به طور آشکار طرفداري از حق و ديانت بکند الان هم کسي نمي‌تواند به طور واضح و روشن احکام قرآن و دين را بيان کند». (ص 72). در همين سخنراني وي گفت: «امام محمد باقر مي‌فرمايد در دوره آخرالزمان به شهر قم پناه ببريد که عده‌اي شيعيان حقيقي و طرفداران حق و حقيقت فقط در قم مي‌مانند» (ص 79).

اين تندروي‌هاي وي سبب شد تا نصيري در تاريخ 31 ارديبهشت 46 از شهرباني بخواهد تا مانع از منبر رفتن او شوند (ص 76). مسئولان امر با وي مصاحبه مفصلي کرده و با توجه به اين که او پذيرفت تابع دستورات باشد از نصيري خواستند که فعلا از درخواست منع منبر وي خودداري شود (ص 80). اما سخنراني چند روز بعد وي باز درباره زندان رفتن و آبديده شدن در مقابل ستمگران بود (ص 81).

جمع‌بندي ساواک تا اين زمان (14/3/46) از مرحوم کافي اين بود: شيخ احمد کافي از وعاظ ناراحت و ماجراجوست که سعي دارد هميشه از نيروي جوانان کم سن و سال و بي‌تجربه متعصب مذهبي به نفع روحانيون مخالف استفاده کند و آنها را براي مخالفت با دولت آماده سازد و اکثرا در منابر خود به طور مستقيم و غير مستقيم ضمن تجليل از روحانيون افراطي از اعمال دولت بدگويي مي‌کند (ص 83). با ادامه سخنراني‌هاي وي، ساواک دوبار توصيه کرد که به وي تذکر جدي داده شود. (ص 84).

ساواک بعدها نوشت که وي اخلاقا تعهد سپرده است چنانچه با رفتنش به منبر موافقت گردد مستمعين را با اقدامات مترقيانه و اساسي کشور آشنا خواهد ساخت و در راه خدمت به شاهنشاه ... قدم برخواهد داشت لکن عملا مشاهده شده که به هيچ وجه وي پاي بند به قول و تعهدات خود نبوده و همچنان به رويه ناصواب و خلاف مصالح خود ادامه مي‌دهد (ص 112).

از اين زمان به بعد با حساس شدن ماجراي صهيونيست‌ها و فلسطين و مسجد الاقصي موضوع تازه‌اي در سخنراني‌هاي مرحوم کافي مطرح شد «در اين جهاد با برادران اعراب هم آهنگ و هم صدا باشيد» (ص 87). ودر جاي ديگر گفت: به برادران مسلمان اردني دعا بکنيد که يهوديها ريخته‌اند هفت مسجد آنها را خراب کرده و چند نفر از زن و بچه‌هايشان را کشته‌اند (ص 142) . اين قبيل جملات در سخنراني‌هاي کافي در نيمه دوم سال 48 نيز آمده و دليلش هم بالا گرفتن قضاياي مربوط به فلسطين در ايران بوده است (ص 222).

وي در 21 خرداد 46 در قم در منزل امام که اين زمان برادر ايشان آيت‌الله پسنديده بود منبر رفت و از کساني سخن گفت که در راه خدا شکنجه شده، به زندان مي‌روند و وقتي آزاد شدند سرافرازند (ص 89). وي در 18 شهريور همين سال در منزل آيت‌الله قمي که اين زمان تبعيد بود منبر رفته و گفت: استقلال در يک مملکت به وجود نمي آيد جز با زنداني کردن مردم و نفس‌ها را در سينه خفه کردن (ص 96).

جسارت مرحوم کافي در سخنراني‌هاي اين دوره قابل ملاحظه است وي با اشاره به اين که زمان خلفاي عباسي کساني بر مردم حکومت مي‌کردند که اهل مشروب و زنا بودند مي‌افزايد: «در حال حاضر هم وضع به همين منوال است و جنايت و فساد آزاد مي‌باشد». (ص 99). وي همانجا از اين که مردم هم بي رگ هستند و در مقابل اين همه ظلم و ستمي که به آنها مي‌شود دم بر نمي آورند سخن مي‌گويد.

در مهر همان سال باز در جايي اشاره کرد که چند سال قبل در روزنامه اطلاعات خواندم که انتقاد آزاد است. در آن موقع من هم در يکي از منابرم صحبت مي‌کردم. فردايش مرا گرفتند و به همانجايي که همه از اسمش مي‌ترسند بردند. .. در آنجا پرسيدند: آقا چرا حرف حسابي زدي؟ گفتم: خودتان گفتيد مملکت آزاد است... گفتند: همه حرفي را نمي شود زد مگر آن که براي مقام ما خوب باشد (ص 104).

مرحوم کافي به حج رفته و در مراسمي هم که براي دعاي براي شاه بوده شرکت نکرده بود. در بازگشت از وي بازخواست شد و او گفت که در روز مذکور مسموميت غذايي پيدا کرده و نتوانسته است در آن مراسم شرکت کند (ص 119).
تکيه مرحوم کافي روي فساد اجتماعي به طور طبيعي وي را به اين سمت مي‌کشاند تا درباره حکومت که حامي اين قبيل امور و دست کم به طور جدي متهم به رواج آنها بود حمله کند. در واقع، او نمي توانست اين دو مسأله را از همديگر جدا کند. به همين دليل است که سخنراني‌هاي وي در همين چهارچوب باز هم ادامه مي‌يابد. سخنراني‌هاي سال 47 به بعد کافي به طور معمول همين مضمون را دارد (براي نمونه: ص 138، 139، 158 و بسياري از صفحات ديگر). گاهي مثال‌هاي سبکي هم زده مي‌شد (براي نمونه: ص 165 ـ 166).

مأموران ساواک از هيچ اشاره در اين سخنراني‌ها نمي گذشته وآنها را گزارش مي‌کردند. مرحوم کافي در يک سخنراني به چوپان و بره اشاره کرده و گفت واي به آن موقعي که خود چوپان گرگ شود و ادامه داد وضع فعلي ما تقريبا به آن صورت در آمده است (ص 144).

اشاره وي به آخوندهاي درباري هم جالب بود و مثل هميشه او از نمونه‌هاي تاريخي استفاده مي‌کرد. منصور عباسي شاخص بود. «در زمان امام صادق چهار نفر آخوند دستگاهي و چهار نفر آخوند دنيا پرست و چهار نفر آخوند نزول خوار که از منصور دوانيقي پول‌هاي فراواني مي‌گرفتند بر ضد قرآن و اسلام قيام کردند» (ص 146). اين مطلب براي آن روزگار که روحانيون زيادي از اوقاف پول مي‌گرفتند نکته مهمي بود. زندان منصور هم مثال زده مي‌شد. وي با اشاره به داستاني از زمان منصور گفت: مأمورين يک وقت با نردبان وارد منازل مي‌شوند. گاهي هم با جيپ مي‌آيند (ص 194). تعبير آخوند دستگاهي و اوقافي در سخنراني‌هاي ديگر او هم ديده مي‌شد و داستان بلعم باعور هم که جزو سخنراني‌هاي معروف کافي بود درباره همين قشر است (ص 308): آقايان! وقتي آخوند بي دين شد جامعه‌اي را بي دين مي‌کند... آخوند دستگاهي شدن و آخوند اوقافي شدن يعني به عذاب الهي گرفتار شدن. (ص 308).

خواندن دعاي ندبه که در اين اواخر کافي به آن شهرت يافته بود، ضمن گزارش‌هايي که از سال 47 به بعد آمده، مورد توجه قرار گرفته است. در اين وقت، وي دعاي ندبه را در خانه خودش در خيابان اميريه برگزار مي‌کرد (ص 151). وي در آنجا با اشاره به اين که در نزديکي شهر نو است، از اين که اين همه جوان متدين جمع مي‌شوند اظهار شعف مي‌کرد (ص 171).

از همين زمان به بعد، پس از برگزاري دعاي ندبه، نوارهاي زيادي از روي آن تکثير و به نقاط مختلف ايران ارسال مي‌شد. براي نمونه، نوار اين هفته ، براي هفته آينده در مراسم دعاي ندبه در برخي از مساجد يا منازل پخش مي‌گرديد (ص 176 ـ 177). از سال 48 اشاره به برگزاري دعاي ندبه در مهديه اميريه تهران شده است (ص 214). نويسنده اين سطور به خاطر دارد که طي سال‌هاي 50 و اندکي پس از آن ، در مسجد محله، هر هفته نوار دعاي ندبه هفته پيش کافي را براي مردم پخش مي‌کردند و مورد استقبال مردم قرار مي‌گرفت.

هر چه زمان جلوتر مي‌رفت در عين آن که انتقادات اجتماعي نسبت به فحشا و فساد بيشتر مي‌شد، رنگ سياسي آن کمتر مي‌گرديد. با اين حال، همچنان ساواک مراقب بود و در هر فرصت به او تذکر مي‌داد. در مواردي وي همچنان در پايان منبر بر دولت يهود نفرين کرده از خداوند مي‌خواست تا آن را سرنگون کند (ص 185، 188). يکبار هم بعدها در سال 51 در پايان سخنراني خود گفته بود: خدايا به حق امام زمان ترا قسمت مي‌دهيم که هر کس از يهوديان علني و يا خفا حمايت مي‌کند ذليل گردان (ص 342). و در منبر ديگر: پروردگارا! آن کس را که به وسيله پول، سرباز، اسلحه و... به يهوديان اسرائيل کمک مي‌کند دودمانش را ريشه کن کن (ص 347). يکبار هم يوسف کهن که نواري از مرحوم کافي را که شديدا ضد يهودي بود از يک دوره گرد خريده بود براي مقامات مسئول برده و اعتراض کرده است که چرا يک روضه خوان بايست اينچنين بر ضد يهود سخن بگويد (ص 394 ـ 395، 400).

مرحوم کافي در مهر 48 در قم درباره فساد سخنراني کرد و از جمله درباره سينماي قم به مردم هشدار داد. اين بار هم ساواک قم او را خواست و از وي تعهد گرفت که ديگر اين مطالب را بيان نکند (ص 206).
زماني که مرحوم کافي در آبان 48 براي منبر به همدان رفت، پس از يک شب سخنراني، ساواک از ادامه سخنراني او ممانعت به عمل آورد (ص 217).
وي در برخي از سخنراني‌هاي خود از اصلاحات ارضي هم انتقاد کرده و زمين‌هاي گرفته شده را حرام دانسته به طوري که برخي از کشاورزان رسما نام نوشته و اعلام کرده‌اند که زمين‌ها را نمي خواهند (ص 228).

يکي از تکيه کلام‌هاي او درباره زن است، بيشتر از اين زاويه که در اين جامعه زنان و دختران را به فساد کشانده اند. همچنين درباره بکار گيري زنان در امور اجرايي انتقادهايي را مطرح مي‌کند. به علاوه، مسأله حجاب از نکاتي است که وي درباره آن تأکيد زيادي مي‌کند.

مرحوم کافي در تيرماه سال 49 احضار و مورد بازجويي قرار گرفت. اين بازجويي در ارتباط با مسائلي بود که پس از شهادت سيد محمدرضا سعيدي در مشهد و در دستگاه آقاي ميلاني رخ داد (ص 256 ـ 257). از نظر ساواک چهار نفر عامل سروصدا در مشهد پس از شهادت سعيدي بودند: شيخ عباس طبسي، سيد علي خامنه اي، شيخ محمد رضا محامي، و شيخ احمد کافي واعظ (ص 258). کسي هم برا ي ساواک گفته بود: کافي در مدت اقامت خود در مشهد با حرارت شديد خبر فوت سعيدي را در بين مردم انتشار داد و به هر کس مي‌رسيد مي‌گفت سازمان امنيت نسبت به مدرسين قم و تهران فلان کرد سعيدي را به قدري شکنجه داده که شهيد شده. اين مطالب را چنان با آب و تاب تعريف مي‌کرد که باعث برهم نظم حوزه علميه و تحريک عده‌اي گرديد (ص 261). جلسه دوم بازجويي وي هم در ادامه آمده و مبحث همان است (ص 262 ـ 266).

اما گزارش کافي از شهادت سعيدي که آن را در مجلسي بيان کرده، بينش سياسي کافي را به خوبي نشان مي‌دهد (ص 280).
سخنراني‌هاي بعدي مرحوم کافي همچنان اعتراض آميز و انتقادي است: شيعه امام صادق هر چقدر فشار ببيند به کوره حدادي برود و شکنجه ببيند شفاف‌تر مي‌شود. چرا ثبات قدم نداريد... چرا از پيغمبر، قرآن، امام حسين، امام زمان و نايب امام زمان حمايت نمي کنيد (ص 270).

در اوائل بحث اشاره کرديم که از سال 48 ـ 49 به دليل انتشار برخي از نوشته‌ها مانند شهيد جاويد و آثاري از ابوالفضل برقعي و نيز بالا گرفتن نظريات صادره از حسينيه ارشاد، اين اتهام مطرح شد که وهابي‌ها در ايران مشغول فعاليت هستند. اين اتهام سبب شد تا به دليل ارتباط آن مسائل با جريان مبارزه، کساني در مبارزه ترديد بکنند. در سخنراني‌هاي مرحوم کافي در سال 49 چند بار اشاره به اين امر شده است : «وضع مملکت خيلي خراب شده. کسي هم جرأت نمي کند حرف حسابي بزند. چون فورا تحت تعقيب قرار خواهد گرفت. الان وهابيها در ايران دارند عليه دين اسلام فعاليت مي‌کنند. اگر من آزاد بودم مي‌گفتم که آنها از کدام چمشه آب مي‌خورند» (ص 282 : 7/8/1349). البته وي در همين سخنراني به مردم توصيه مي‌کند که مردم بايد به نماينده امام زمان (ع) رجوع کنند و گزارشگر ساواک هم مي‌افزايد که مقصودش امام خميني است. چندي بعد او در سخنراني ديگري اشاره به کتاب ابوالفضل برقعي کرده که در آن به امير مؤمنان (ع) اهانت شده و روشن است که مقصودش از فعاليت‌هاي وهابي همين حرکات بوده است (ص 288. در آنجا به اشتباه ابوالفتح برقعي نوشته شده است.)

نمونه ديگر مخالفت کافي با قرآن چاپ فرح بود که در يک سخنراني در آبان 49 تلويحا آن را محکوم کرده و باز شدن دکان‌هاي مختلف به نام دين و توسل آنان به حربه دين را محکوم کرد. در اينجا هم گزارشگر ساواک يقين کرده است که اين سخنراني درباره تفسير قرآني بوده که بنا به دستور شهبانو تهيه و چاپ شده است (ص 284).
در سال 50 ساواک در گزارشي نوشته است که مرحوم کافي به مشهد آمده است و به شهرباني رفته خود را فردي خدمتگزار معرفي کرده. او را به ساواک هدايت کرده‌اند در آنجا هم تعهد داده حرف خلافي نزد اما «برخلاف تعهد سپرده شده و بدون توجه به تذکراتي که به او داده شده، اغلب به طور کنايه خارج از موضوع سخنراني و انتقاد مي‌کند» (ص 292). انتقاد ساواک به تندي‌هاي شديد او به بي حجاب‌ها و دادن نسبت‌هاي زشت است. اين در حالي است که همسر اغلب کارگزاران دولتي بي حجاب اند. تحليل ساواک اين بود که کافي اين مطالب را مي‌گويد تا مشهور شود و قصدش آن است تا با دستگير کردن او سروصدايي بشود و بازار او داغ‌تر شود. ساواک در گزارش مشابهي همين نکته را درباره شهيد‌هاشمي نژاد هم عنوان کرده است (ص 293 - 294). به درخواست نصيري و به دنبال اين قبيل گزارشها نام مرحوم کافي هم در ليست وعاظ ممنوع المنبر در رمضان سال 1391 ق يعني سال 1350 آمده است (ص 296 ـ 297). در اين فهرست نام آقايان طالقاني، باهنر، مهدوي کني، خزعلي،‌هاشمي رفسنجاني، محلاتي، وتعدادي ديگر ديده مي‌شود.

ساواک در اواخر شهريور سال 50 او را احضار و به دليل طرح مطالبي روي منبر بر ضد دستگاه بازجويي کرده به او هشدار داد. مرحوم کافي هم روي زرنگي گفت که کساني او را تهديد تلفني مي‌کنند که چرا روي منبر مطالبي بر ضد حکومت نمي گويد. در اين باره يک يادداشت کتبي هم تسليم کرد (ص 313 ـ 314). با اين حال، چند روز بعد بود که داستان صفوان جمال را که شترهايش را به‌هارون اجاره داده بود و امام کاظم (ع) با او برخورد کرد به تفصيل روي منبر بيان کرد (ص 317). گزارشگر ساواک بعد از يکي از همين سخنراني‌ها که به نوعي اشاره به زمامداران هم بوده به نقل از برخي از مردم مي‌گويد که آنها مي‌گفتند: واقعا آخوند مبارزي است (ص 335).

ساواک با کنترل و مراقبت شديد از کافي و تلفن‌هاي او اشاره مي‌کند که وي بسيار مزور است و همه کارهاي خود را با آقاي فلسفي مشورت مي‌کند. ساواک در اواخر سال 51 به دنبال اين طرح بوده است تا کافي را از مهديه جدا کرده و شخص ديگري را براي مهديه در نظر بگيرد (ص 354). ارتباط آقاي کافي با فلسفي زياد بود و زماني که او ممنوع المنبر بود، کافي روي منبر از قول آيت‌الله بروجردي نقل کرد که نگوييد فلسفي بگوييد شمشير برنده اسلام (ص 362).

در سال 51 يا حوالي آن، مرحوم کافي چند بار به حسينيه ارشاد هم اعتراض کرده و يکبار هم آن را يزيديه اضلاليه نام برده اما در اسناد ساواک اشاره‌اي در اين باره نيامده است.
همچنين از سفر مرحوم کافي به مکه در سال 52 و 53 جلوگيري شده است (ص 401).
قاعدتا به دليل تذکرات مکرر و نيز سخت‌تر شدن اوضاع سياسي کشور در سال‌هاي 51 ـ 55 اندکي از حدت تندي‌هاي مرحوم کافي کاسته شده باشد. با اين حال انتقادهاي اجتماعي و اخلاقي او ادامه داشته و يکبار در سال 54 ساواک درخواست کرده است که: به وي تذکر داده شود که در بالاي منبر صرفا به مسائل مذهبي پرداخته و از عنوان نمودن مطالب تحريک آميز اجتناب نمايد (ص 393). اما اينها تأثير چنداني نداشت. چندي بعد کافي در منبرش در مهديه گفت: معاويه با زور بر مردم آن زمان حکومت مي‌کرد و مي‌خواست در قلب مردم براي خودش محبت ايجاد کند مگر مي‌شود با زور بر مردم حکومت کرد؟ (ص 401).

ساواک در تاريخ 8/9/54 درباره او نوشت: نامبرده بالا يکي از وعاظ افراطي و اخلالگر است که تحريکات و اقداماتي در زمينه ضديت مردم با يکديگر معمول داشته و فعاليت‌هايي در جهت خلاف مصالح مملکتي و اخلال در نظم عمومي انجام و رويه نامطلوب و نادرست خود را همچنان دنبال مي‌نمايد به نحوي که وجود ياد شده در منطقه تهران موجبات بر هم خوردن نظم و آرامش عمومي را فراهم مي‌سازد (ص 402). نتيجه آن شد که مرحوم کافي را در آذرماه 1354 براي مدت سه سال تبعيد به ايلام محکوم کردند (ص 407).

مرحوم کافي در ابتداي اقامتش در ايلام ضمن نامه مفصلي با اظهار بي اطلاعي از علت تبعيد خود شرحي از خدمات ديني و اجتماعي خود را طي يک نامه مفصل نوشت. وي در اين نامه درباره اقدامات خود در ساختن درمانگاه‌ها و مدارس و نيز تلاش براي حفظ اعتقادات مردم و نيز منبرهايش بر ضد دولت بعثي عراق در اخراج ايرانيان را مورد تأکيد قرار داد. (ص 412 ـ 414). نامه‌اي هم به آيت‌الله خوانساري نوشت تا نزد مقامات وساطت کرده زمينه بازگشت او را فراهم سازند (ص 418).

ساواک با بازگشت وي موافقت نکرده روي سخنراني ضد يهودي وي انگشت گذاشت (ص 420). بعيد نيست که اين اقدام براي راضي کردن کليميان و يا حتي اسرائيل صورت گرفته باشد. کار منبر و نماز مرحوم کافي در ايلام گرفت و پس از گذشت بيست روز، مقامات شهر از وي خواستند تا ديگر منبر نرود (ص 422). وساطت آيت‌الله خوانساري و ديگران تا پاييز سال 55 به جايي نرسيد و او همچنان در تبعيد بسر مي‌برد. وي در دوم آذر 55 پس از قريب يک سال تبعيد به تهران بازگشت (ص 434).

در اسنادي که به چاپ رسيده جز يکي دو مورد از سخنراني‌هاي وي در سال نيمه اول سال 56 گزارشي نيست، جز يک گزارش که او از اجراي احکام اسلامي در سعودي ستايش کرده و تلويحات از عدم اجراي آنها در ايران اظهار ناخشنودي نموده است (ص 438).
نخستين گزارش جديد درباره برگزاري مراسم چهلم حاج آقا مصطفي خميني در مهديه است که به نوشته ساواک: گرداننده اين مراسم شيخ احمد کافي و واعظي که منبر رفته شيخ ابوالقاسم اسلامي قمي بوده است (ص 441). مرحوم کافي از جمله منبريهايي بود که پس از واقعه قم در 19 دي 56 به اعتراض از ايراد سخنراني خودداري کردند (ص 446). نيز پس از سخنراني وي در 28 ارديبهشت 57 در سيرجان تظاهرات ضد حکومتي برگزار شد (ص 450). مرحوم کافي در چهلم شهداي يزد هم که در 19 ارديبهشت سال 57 برگزار شد سخنراني کرده و گفت که من : به وسيله ارتباط قلبي اين عزاداري را به ساحت آيت‌الله خميني مي‌رسانم (ص 452).

بر اساس گزارش ديگر مرحوم کافي در روز 29/4/57 (روز جمعه نيمه شعبان المعظم سال 1398 ق) در حالي که از قوچان عازم زيارت مشهد بود، اتومبيلش با دو اتومبيل ديگر تصادف و در نتيجه خود او و فرزند ده ساله و هفت نفر ديگر کشته شدند (ص 458).
ساواك نوشت: جنازه وي روز 31 همان ماه در مشهد با حضور ده هزار نفر از افراطيون مذهبي به صحن آورده شده و پس از نماز خواندن آيت‌الله سيد عبدالله شيرازي بر آن با هواپيما به تهران منتقل شد. پس از آن بود که جمعيت در شهر پراکنده شده و تظاهرات زيادي به راه افتاد (بنگريد: ص 458 ـ 461). بعد از انتقال به تهران و مراسم در مهديه مجددا جنازه مرحوم کافي به مشهد منتقل و در خواجه ربيع دفن شد.

بازتاب اين ماجرا در قم هم به تظاهرات مخالفان دولت منجر شد (ص 470). در اصفهان هم پس از برگزاري مراسم فاتحه وي تظاهرات شد (ص 473). و نيز در کاشان (ص 478) و به احتمال بسياري از شهرهاي ديگر.
آن زمان شايع گرديد که : شيخ احمد کافي چون چندين بار از وضع کنوني کشور انتقاد کرده بود به دست دشمنان به قتل رسيد (ص 476). در تهران هم روز پنجم مرداد 57 براي مرحوم کافي در مهديه فاتحه گذاشته شد که پس از اتمام مردم با شعار مرگ بر منصور و زنده باد خميني از حسينيه بيرون آمدند (ص 481). روحانيت تهران هم در مسجد ارک فاتحه گرفته بود که آن هم تبديل به تظاهرات ضد حکومتي شد (ص 484). تعداد ديگري گزارش مربوط به مجالس فاتحه براي مرحوم کافي در شهرهاي مختلف در ادامه آمده است که در بيشتر آنها منجر به رخدادهاي ضد حکومتي شده و بي ترديد بايد اين واقعه را از عوامل مؤثر در گسترش بيش از پيش تظاهرات ضد حکومتي در ايران در اين مقطع دانست. کيفيت تصادف نيز در گزارشي در همين مجموعه اسناد درج شده است (ص 507 ـ 509).

+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 15:3  توسط رضا  | 

 

قرار است فردا به دعوت موزه‌ی ملی بحرين به بحرين بروم. سفر هميشه پر نکته و سرشار از فرصتی تازه برای يادگرفتن است. البته اين آسيب را هم به همراه دارد که نمی‌توانم روزنوشت را به هنگام بنويسم. به ناگزير تاخيری ممکن است در روند روزنوشت پديد آيد. خوشبختانه چنان که می‌بينيد و می‌خوانيد روزنوشت‌های جميله مرتب و به هنگام است. اين هم از برکت وبلاگ مشترک است. اميدوارم از سفر که برگشتم بتوانم روزنوشت‌های بیشتر و بهتری بنويسم. يک مطلب را هم بايد با شما در ميان بگذارم. قرار شده است از اين پس در روزنامه‌ی شرق‌الاوسط مقاله‌ی هفتگی داشته باشم. می‌توانم ترجمه‌ی فشرده هر مقاله را در مکتوب بياورم. سال‌های سال در روزنامه‌ی گرامی اطلاعات نقد حال و يادداشت می‌نوشتم. فضای تحريريه شرق‌الاوسط را هم بسيار دوستانه و صميمانه يافتم، از سردبير آقای طارق حميد تا معاون سردبير آقای عثمان ميرغنی تا اعضای تحريريه، در هر حال فرصت تازه‌ای است برای گفتگو با جهان عرب در مهمترين روزنامه‌ی عربی که همزمان در 13 جای جهان منتشر می‌شود. البته هنوز هم خودم را عضو خانواده‌ی گرامی روزنامه‌ی اطلاعات می‌دانم.

+ نوشته شده در  شنبه سی و یکم اردیبهشت 1384ساعت 14:58  توسط رضا  | 

 

عكس «ادواردو» در صف اول نماز جمعه تهران در 7 فروردين 1360 به امامت آيت‌الله خامنه‌اي پيدا شد.
به نوشته سايت «ادواردو»، اين عكس بعد از خطبه‌ها و پيش از آغاز نماز گرفته شده است.

ادواردو در اين سفر خود به ايران، با امام خميني(ره) ديدار كرد و حضرت امام پيشاني او را بوسيد. اين عكس پاسخ كساني است كه همه ماحراي مسلمان شدن ادواردو را داستان‌پردازي مي‌ناميدند.


«ادواردو آنيلي» فرزند سوپر ميلياردر ايتاليايي صاحب كارخانجات اتومبيل‌سازي فيات، فرّاري، لانچا، آلفارومئو، ‌كارخانجات هلي‌كوپترسازي، ‌بانك‌ها، ‌بيمه‌ها، مطبوعات و رسانه‌ها و شركت‌هاي بزرگ پيمانكاري و نيز مالك باشگاه فوتبال «يوونتوس» بود و در سال 1379 به دست صهيونيست‌ها به شهادت رسيد و شهادت او را خودكشي جلوه دادند.

پدر ادواردو، مسيحي، مادرش يهودي و خود او شيعه بود. عكس ديگري از ادواردو در صف اول نماز جمعه نيز در سايت مذكور قرار دارد. «مهدي ادواردو آنيلي» با قد بلند و كت زرد در قسمت راست عكس ديده مشاهده مي‌شود.

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و هشتم اردیبهشت 1384ساعت 21:15  توسط رضا  | 

 

امروز - آرش صالحی: هوشنگ امیر احمدی سال‌هاست که در شورای آمریکاییان و ایرانیان برای بازسازی رابطه ایران و آمریکا تلاش می‌کند. امیر احمدی به همین دلیل به شدت مورد انتقاد سازمان مجاهدین خلق ،سلطنت طلبان و برخی دیگر از گروهها و فعالان سیاسی داخلی وخارجی است. وی در اقدامی که باعث شگفتی محافل سیاسی داخل و خارج کشور شد برای نهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری از طریق وکیل خود در تهران ثبت نام کرده است.
امیراحمدی دکترای خود را در «برنامه ریزی و توسعه جهانی» از دانشگاه کُرنل گرفته است و هم اکنون در دانشگاه راتجرز، دانشگاه ایالتی نیوجرسی، به تدریس مشغول است . او مدیریت مرکز مطالعات خاورمیانه این دانشگاه را به عهده دارد و در آنجا هم به عنوان مدرس و هم به عنوان مدیر گروه به فعالیت مشغول است.
امیراحمدی بنیانگذار و مدیر اجرایی شورای آمریکائیان و ایرانیان است. این شورا مرکزی برای پژوهش و سیاستگذاری است که تلاش دارد درک متقابل مردم ایران و ایالات متحده امریکا را از یکدیگر بهتر کند. امیراحمدی نویسنده کتاب‌های متعددی است که از آن میان می‌توان به «انقلاب و گذار اقتصادی: تجربه ایرانی» اشاره کرد. وی همچنین ویراستار ده کتاب دیگر ازجمله کتاب‌های «منطقه دریای خزر بر سر چند راهی: عرصه‌های نو برای انرژی و توسعه»، «جزایر کوچک، سیاست‌های بزرگ: تنب و ابوموسی در خلیج فارس»، ایالات متحده و خاورمیانه: «جست وجو برای یافتن افق‌های جدید»، «ایران پس از انقلاب»، «ایران و جهان غرب»، «بازسازی و دیپلماسی منطقه‌ای در خلیج فارس» می‌باشد.
وی نویسنده چندین کتاب به زبان‌های فارسی و انگلیسی و بیش از دویست مقاله برای نشریات پژوهشی مختلف است و در بسیاری کنفرانس‌ها در اروپا، آمریکای شمالی، آسیا، آمریکای لاتین، آفریقا و خاورمیانه شرکت کرده است. نوشته‌های او به بسیاری زبان‌های اروپایی و عربی ترجمه و در اروپا و کشورهای عربی منتشر شده است. وی همچنین به عنوان مشاور بانک جهانی ، بانک UNDP و مؤسسات خصوصی همکاری کرده است.

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و هشتم اردیبهشت 1384ساعت 1:28  توسط رضا  | 

دکتر مجيد هروي، عضو هيأت علمي دانشگاه الزهرا، از سوي پايگاه علمي ISI به عنوان دانشمند نمونه بين‌المللي معرفي شد.
به گزارش مهر، ISI مؤسسه‌اي است که در آمريکا قرار دارد و اطلاعات علمي بيش از 8000 مجله را در زمينه‌هاي علوم پايه، مهندسي وفني، کشاورزي، اقتصادي، جامعه شناسي، ادبيات و هنر جمع آوري مي‌کند.

مؤسسه فوق، هر ساله افرادي را بر اساس تعداد مقالات و تعدد استناد به مقالات ارائه شده، به عنوان دانشمند بين‌المللي معرفي مي‌کند. با توجه به همين موضوع، امسال دكتر هروي با ارائه 230 مقاله به عنوان يکي از پژوهشگران برتر شيمي جهان انتخاب شد.

دکتر هروي در خصوص عوامل موفقيت خود گفت: بنده دلايل موفقيت خود را هم‌نشيني با همکاران خوب، فضاي بسيار مناسب دانشگاه، کار مداوم و اعتقاد و ايمان به کار مي‌دانم.

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و هشتم اردیبهشت 1384ساعت 1:26  توسط رضا  | 

بيانيه مير حسين موسوي در توضيح دلايل عدم حضور در انتخابات
wh120-546.jpg

   بسمه تعالي
انتخابات رياست جمهوري به مثابه بزرگترين صحنه حضور و اعلام راي مردمي ، نزديك شده است و همه مي‌دانند كه بخش مهمي از حساسيت‌ اين رويداد به دليل نقش تعيين كننده و پراهميت مقام رياست جمهوري در نظام اسلامي ماست. بديهي است كه در عرصه اين گزينش بزرگ، كساني بايد داوطلب شوند كه علاوه بر شايستگي‌هاي فردي، متناسب با اين مسؤوليت عظيم از ابزارها و امكانات لازم جهت اداي حق اين منصب برخوردار باشند. حسن ظن و ابراز لطف اقشار مردم اعم از خانواده معزز شهدا و ايثارگران، روحانيت و طلاب، اساتيد، دانشجويان، دانش آموزان، رسانه‌ها، شخصيت‌ها، احزاب و گروه‌هاي مختلف كه موجب دعوت آنها از اينجانب براي شركت در صحنه رقابت انتخاباتي شد از يك سو مرا منفعل كرد. از خداوند متعال مسالت دارم آن مقدار از كاستي‌هاي من كه از ديدگان هنرور و زيبابين آنان دور مانده است ببخشايد و در من جبران كند.
از طرف ديگر همين گمان نيك آنان تا واپسين ساعات مرا به تامل و تعمق چندين‌باره در اين موضوع واداشت. هرچه بيشتر در اين موضوع غور كردم دخالت خود در اين صحنه را درهم تنيده با مشكلات و پيچيدگي‌هايي يافتم كه نافي مصالح جمهوري اسلامي و ناقض نيت‌هاي پاك دعوت كنندگان از اينجانب است.
مضمون دعوت‌هاي اخير نشان مي‌دهد كه در ميان اقشار گوناگون ملت بزرگمان به ويژه اساتيد و دانشجويان، معتقدان به خط اصيل پير جماران به صورت يك سرمايه گرانقدر و قابل اتكا حضور قدرتمندانه خود را حفظ كرده اند. آنهايي كه بين عدالت و آزادي و بين حمايت مصرانه از آرمان‌هاي مردمي انقلاب و توسعه و همچنين بين اسلام و مصالح ملي تناقضي نمي‌يابند. برخود لازم مي‌دانم، در اين فرصت از ابراز لطف‌هايي كه طي اين مدت نسبت به اينجانب شده است ، سپاسگزاري كنم و اطمينان دهم كه اين سرباز كوچك امام و انقلاب هركجا كه باشد از خيرخواهي براي نظام اسلامي و مردم بزرگوار كوتاهي نخواهد كرد، هيچ فرصتي را براي خدمت به آنان فروگذار نمي‌كند و در اين راه تفاوتي ميان تلخ و شيرين و عافيت و مسؤوليت نمي‌بيند.
ميرحسين موسوي

+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و ششم اردیبهشت 1384ساعت 21:20  توسط رضا  | 

اين حرفها مرا به ياد شعري از شاعر فقيد و دوست فرزانه‌ام مجتبي كاشاني انداخت. او شعري به تاريخ آبان 1382 با عنوان «غبار آزادي» دارد كه مي‌گويد:

با قلم در افتادي تا شكسته‌اي آن را
با زبان در افتادي تا كه بسته‌اي آن را
هرچه را كه مي‌خواهي
يا ببند يا بشكن

با سكوت گويايم
با شعور بيدارم
با نياز ادراكم
با پيام احساسم
با سروش در گوشم
با دلم چه خواهي كرد؟
اي غبار آزادي

+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و ششم اردیبهشت 1384ساعت 21:10  توسط رضا  | 


شبكه خبري «CNN» آمريكا، در آستانه 25 سالگي خود، اقدام به معرفي 25 شخصيت مهم جهان كرده است.
به گزارش سرويس بين‌الملل «بازتاب»، در اين انتخاب كه با همكاري مجله «تايم» صورت مي‌گيرد، نام امام خميني(ره) رهبر انقلاب اسلامي ايران در سال 1979 در رديف سوم و پس از پاپ ژان پل دوم ديده مي‌شود. همچنين نفر اول اين ليست، قرار است در بيست‌وپنجمين سالگرد آغاز به كار «CNN» اعلام شود.
علت انتخاب امام خميني، ايجاد انقلاب اسلامي توسط وي بود، چراكه امام، در سال 1979 رژيم شاهنشاهي را ـ كه آمريكا حامي آن بود ـ سرنگون كرده و تعدادي از آمريكايي‌ها را نيز براي مدت يك سال به گروگان گرفته بود.
اهميت امام به اندازه‌اي بود كه هنگامي كه در سال 1989 درگذشت، هزاران نفر در مراسم خاكسپاري ‌ايشان شركت كردند و حتي تابوت امام در انبوه جمعيت، تخريب شد و مردم، يك قسمت از كفن او را براي يادگاري نزد خود نگه داشتند.
در اين ليست، جورج بوش پس از امام خميني در رده چهارم قرار دارد و «تينگ شيائو پينگ»، رهبر اصلاحگر چين، نفر پنجم است. همچنين جوان‌ترين رئيس‌جمهور آمريكا؛ يعني بيل‌كلينتون، در رتبه ششم قرار دارد.
در اين ليست، اسامه بن‌لادن به خاطر عمليات 11 سپتامبر در رده هفتم، «ميخائيل گورباچف» در رده هشتم و «نلسون ماندلا» در جايگاه نهم قرار دارند.
فهرست كامل 24 شخصيت مهم جهان از نگاه «CNN» عبارتند از:
؟
2ـ پاپ ژان پل دوم
3ـ امام خميني
4ـ جورج بوش
5ـ تينگ شيائوپينگ
6ـ بيل كلينتون
7ـ اسامه بن‌لادن
8ـ ميخائيل گورباچف
9ـ نلسون ماندلا
10ـ ياسر عرفات
11ـ بيل گيتس
12ـ مارگارت تاچر
13ـ صدام حسين
14ـ سام والتون
15ـ آريل شارون
16ـ استو جابس
17ـ نيوت گينگريچ
18ـ لخ والسا
19ـ مادر ترزا
20ـ آلن گرينسپن
21ـ مايكل جوردن
22ـ پرنسس ديانا
23ـ ويلي گراهام
24ـ اپرا وينفراي
25ـ استيون اسپيلبرگ

گفتني است، با توجه به حضور بيشتر چهره‌هاي مطرح جهان در اين فهرست، احتمالا نفر اول جهان از نظر «CNN» هم از ميان اين 24 تن انتخاب مي‌شود.

+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و ششم اردیبهشت 1384ساعت 19:56  توسط رضا  | 

 
چه موفقيتى از اين بالاتر
پنجاه سال
ايرانى ها را خندانده ام!
محمدرضا يزدان پرست
از در روزنامه كه وارد شد، تا آسانسور و بعد هم تحريريه ايران جمعه همه با او خوش و بش مى كردند و مثل هميشه با خنده و شوخى جواب همه را مى داد. انگار همه او را با خنده مى شناسند. تبسم از لبش جدا شدنى نيست هر چند كسالت كمى آزارش مى دهد ولى آخر همه ناراحتى ها مى گويد: «ولش كن مهم نيست، همينه»
لابه لاى صحبت هايش وقتى هنوز در اتاق مصاحبه ننشسته بوديم نمى دانم صحبت درباره چه بود كه به يكى از همكاران گفت: «حرف را همه جا مى شود زد، همه جا نمى شود شنيد» و شايد همين آگاهى است كه نيم قرن حرف زده و حرف شنيده همه اش بجا. در اين گفت وگو هم بجا حرف زد، اميدوارم من هم بجا حرف زده باشم.
211326.jpg
*  آقاى نوذرى! شما براى مردم با «جمعه» ها گره خورده ايد...
-  ۵۰ سال صبح جمعه با مردم بوده ام.
*  همين تا حد خيلى زيادى گوياست. حالا مى خواهيم سراغ ناگفته ها برويم؛ ميخكوب شدن مردم در اين مدت نيم قرن يا حتى مسابقه هفته كه آنهم شب جمعه بود. راجع به جمعه صحبت كنيد.
-  راجع به چه چيز آن صحبت كنيم؟
* مثلاً جمعه به عنوان يك روز تعطيل و برنامه اى كه شما داشتيد براى مردم.
-  يك هفته مردم مى دويدند. عشقشان به اين جمعه و استراحت آن بود. يك زنگ تفريح بود. با ۳۰ تا هنر پيشه اين زنگ تفريح را براى آنها آماده كرده بوديم. باعلى تابش، حميد قنبرى، سخى، مشكين، محتشم، تاجى احمدى و ... اسامى بزرگى كه در سطح مملكت بودند. ۵۰  سال مردم را خندانديم.
* چطور بود كه در اين ۵۰ سال خيلى ها آمدند و رفتند، در واقع نسل عوض شد ولى سنت برنامه درعين تازگى آن از بين نرفت؟
-  آن موقع اگر چند تايى قديمى مى رفتند، چند تايى هنوز بودند؛ جديدترها هم كه مى آمدند با آنها خوب جوش مى خورند...
* پيوستگى و انتقال سينه به سينه بود...
-  بله. اتفاقاً رهبر انقلاب هم آمدند صبح جمعه، گفتند كه خوب كرديد قديمى ها را آورديد. تجربه قديمى ها با نو آورى نسل نو، معجون زيبايى درست مى كند. واقعاً هم اين حقيقتى بود. مردم كوه مى رفتند و با گوشى صبح جمعه را گوش مى كردند. در تاكسى، در خانه و...
*  اين آميختگى نسل ها خصوصاً در هنر غير از زيبايى پديد نمى آورد...؛ كسى كه پيراهن بيشترى پاره كرده قرار بگيرد رو بروى كسى كه ذهن تازه ترى دارد.
-  بله، بله. شما در يك اداره براى كار درست كردن چكار مى كنى؟ قديمى ها آمده اند و دارند كار مى كنند. آنها مى دانند چه كنند. آن وقت ياد شماى جوان هم مى دهند.
*  رگ خواب مردم را مى شناسند...
-  و با مردم جلو آمده اند، نه اينكه در جا بزنند. شما با نو آورى خودت و تجربه من چيز قشنگى درست مى كنى و همه هم دوست دارند.
*  خب، حالا كه بحث حول محور طنز و مذاق مردم و ... است مى خواهيم راجع به همين طنز صحبت كنيد. سابقه طنز در فرهنگ ما، طنز در گفتار و نوشتار و...
-  طنز يا دلقك بازى...
*  نه نه. اتفاقاً هزل و هجو و ... را از طنز جدا كنيم و كاملاً جدى به آن بپردازيم، مثلاً طنز راديويى و طنز ژورناليستى و نوشتارى.
-  اگر براى مردم طنز را شرح بدهيد، آن وقت ديگر هر كسى، هرچيزى را به عنوان طنز نمى پسندد. طنز يعنى دايى جان ناپلئون؛ زندگى طبيعى خود را مى كنند، كسى دلقك بازى در نمى آورد ولى خنده دار است.
*  شاخصه اى كه توليد خنده مى كند، چيست؟
-  آهان، همان ضد و نقيض هاى زندگى. در امثال و حكم فارسى داريم كه مى گويد: سالى كه نكوست، از بهارش پيداست، در جاى ديگر هم مى گويد: جوجه را آخر پاييز مى شمرند. هر دو را يك شخص مى تواند براى كارش مثال بزند. اما جايى كه مى خواهد سر طرف را شيره بمالد، اولى را به كار مى برد و آنجا كه مى خواهد طرف را معطل كند، از دومى استفاده مى كند. يك طناز (كسى كه در كار طنز است) اين دو تا را مى آورد و از اين تناقض يك چيز خنده دار مى سازد. اين خنده دار بودن، دلقك بازى نيست. كارى مى كند كه شما يادت مى افتد و خنده ات مى گيرد. از آن دلخوش مى شوى و تبسم مى كنى نه اينكه غشه بزنى. غشه همان لحظه است و بعد يادت مى رود.
*  همين طنز در گفتار و نوشتار چه تفاوت هايى دارد؟
-  خيلى تفاوت. در زبان فارسى كوچه و بازار، فحش هم خنده مى آورد ولى طنز نيست. طنز مثلاً مى گويد: «برو پسرخوب!» يا «بروشازده». اهانتى ندارد ولى تبسم مى  آورد. حالا كسى كه مى نويسد با مجرى كه خودش اين كاره است، فرقى نمى كند. ايهام و گوشه و كنايه در هر دو هست.
*  مثلاً من امكان دارد كه ستونى را در جايى بخوانم و اصلاً نخندم ولى اگر اجراى آن را ببينم خيلى خنده ام بگيرد.
-  تفاوت هايى البته بايد داشته باشد.
*  راجع به همين تفاوت ها مى خواهيم صحبت كنيد.
-  همه چيز در لحن است.
*  اگر اينگونه باشد، طنز صدا يا به قول معروف راديويى قوى تر از نوشتار است.
-  حتماً همين طور است. شما يك مطلب را هر جورى كه دلت بخواهد مى توانى بخوانى. من آنگونه كه بايد برايت مى خوانم. راديو حسنش اين است. آكسان لازم را روى آن مى گذارم تا خوب خوب متوجه شوى. اين لحن كمك مى كند. يا بعضى از واژه ها را مى سازم در ذهن مردم. اين سابقه ذهنى كمك مى كند تا بعد با توجه به آن، خنده پديد بياورم. ذهنش آماده است. به محض اينكه آن واژه را با آن سابقه ذهنى بشنود، خنده اش مى گيرد.
* جاى اين خنده كجاست؟
-  بعضى وقت ها اصلاً نمى شود آن را معين كرد. چقدر فكر و غصه؟ تفريح و خنده مردم كم است. طرف مى آيد و مى گويد : «نوذرى! دستت درد نكند. ۲۰ سال بود اينجورى نخنديده بودم.» كيف مى كند و مى رود.
يا يك نفر ديگر آمد كه عصا زير بغلش بود و ۷۰ سال داشت و (در حالى كه بغض مى كند، ادامه مى دهد) گفت: «نوذرى! نمى دانم چقدر از عمرم مانده ولى هرچه مانده براى تو.» من تمام غصه هايش را از او گرفته ام.
*  چه توفيقى از اين بهتر كه خلقى را بخندانى...
-  همانكه اول برنامه هر هفته بود؛ زحق توفيق خدمت خواستم دل گفت پنهانى‎/ چه توفيقى از اين بهتر كه خلقى را بخندانى. حالا عده اى نمى پسندند، الكى آوانگاردهستند. هيچ چى نمى فهمند الكى شكسپيرين هستند؛ الكى. اگر شكسپيرزنده بود همه اينها را محاكمه مى كرد ( و كلى مى خندد)
*  در فرهنگ ما هم اين اتفاق افتاده. گذار مدرن را طى نكرده ايم، از سنت پرت شده ايم در پست مدرن...
-  پدر من هم همين را مى گفت. مى گفت ما شماره خارجى ياد نگرفته ساعت خارجى به دستمان بستيم.
*  آقاى نوذرى اين مثال هايى كه از برخورد مردم زديد همان توفيقى است كه يك عمر از خداخواسته ايد، نه؟
- اصلا نمى دانيد. فراوان است. كارم هيچ كجا گير نمى كند. رستوران براى غذا از من پول نمى گيرد.
اين همه دكتر ها را اذيت مى كنم(!) ولى ۱۰شاهى پول دكتر نداده ام. ۲‎/۵ سال در بيمارستانى كه شبى ۳۵ هزار تومان قيمت آن بود بسترى بودم. هيچى ازمن نگرفتند؛ ۴۰ ميليون مى شد. عمل قلب كردم همين طور و ... اينها ثروت من است. البته يك تفاوت اينجا هست. من روابط عمومى هم دارم يعنى هر كارى از دستم بربيايد براى مردم انجام مى دهم. الآن اگر برويد هلال احمر، مى گويد نوذرى براى اين و آن دوا مى گيرد. يكهو جمعه بلند مى شوم و ۲۰ شاخه گل مى گيرم و به بيمارستان هاى خلوت مى روم. از سر پرستار مى پرسم كدام بيمار هست كه كسى به ديدندش نمى آيد؟
(به اينجا كه مى رسد مى گويد: «ننويس، اينها شخصى است و براى تو كه جوانى مى گويم.» ولى ترجيح مى دهم گوش نكنم و بنويسم)
مى روم به همان اتاق و بيمار تعجب مى كند. اينقدر راحت مى شوم. مردم را دوست دارم...
* از آن طرف هم جواب مى بينيد...
- ... جوابش را گرفته ام، خيلى .... خيلى...
* نوشته هاى كارهاى شما چقدر قلم خودتان بوده است؟
- حدود ۴۰درصد نوشته و بقيه كار خودم است.
* يعنى بداهه؟
- بله. كار طنز ما را نمى شود همه اش از رو خواند. مثلاً چندسؤال به من مى دهند كه با شما سؤال و جواب كنم. جواب هاى شما سؤال جديد ايجاد مى كند كه در آن نوشته نيست. ديگر من هستم كه سؤال هاى بعد را بايد توليد كنم و كارى بكنم كه براى شنونده جالب باشد. اينها شگرد دارد كه هيچ كجا درسش را هم به آدم نمى دهند.
* اين جريان در مسابقه هفته زياد اتفاق مى افتاد. چرا ادامه پيدا نكرد؟
- به نوعى خسته شده بوديم. طولانى ترين برنامه بود.
* چندسال اجرا مى شد؟
- ۸ سال. تا حدودى امكان نوآورى هم در آن نبود.
* آقاى نوذرى متولد چه سالى هستيد؟
- ۱۳۱۵ ، ۶۹سال دارم.
* با تئاتر شروع كرديد؟
- نه، با دوبله و راديو و تا الآن غير از اذان و اخبار هر نوع فعاليتى داشته ام.
* چه سالى؟
- ۱۷سالگى . حدود سال ۱۳۳۳. جاى «كرى گرانت» حرف زده بودم. خانم ژاله علو هم جاى سوفيا لورن صحبت كرده بود. خانم علو آن موقع در راديو بود. رئيس وقت راديو اين فيلم را ديده بود و سراغ من را گرفته بود و به خانم علو گفته بود بگو بيايد راديو. من هم ژست گرفتم و گفتم دعوتنامه بفرستند. فرستادند و من رفتم.
* تا كدام مقطع تحصيل كرديد؟
- تا سال دوم دانشگاه؛ ادبيات خوانده ام. بخاطر اينكه كار هم مى كردم ديگر نتوانستم بروم.
* امكان ادامه تحصيل در رشته خودتان نبود؟
- نخير آقا! ما هرچه داريم از خودمان ياد گرفته ايم(!) (اين را به شوخى مى گويد و بعد كلى مى خندد.)
* خب، برگرديم به صبح جمعه و صدا و.... چقدر صداها صورت ساز هستند؟
- هيچى، ببينيد من سالها در راديو بودم و تلويزيون نبودم ولى مردم مرا مى شناختند، فقط با صدا. اول انقلاب رئيس وقت راديو مرا دعوت به كار كرد. گفت: دوست دارى بيايى راديو؟ گفتم: اينجا خانه من است. گفت ۸- ۷ ماه اسمت را نمى گوييم. گفتم: مردم كه مى فهمند. گفت: از كجا؟ تلفن را برداشتم. گفتم: با كدام دگمه شما هم مى توانى گوش كنى؟ وصل كرد. ۱۱۸ را گرفتم. گفتم: بيمارستان پارس لطفاً! متصدى آنجا گفت: گوشى خدمتتان آقاى نوذرى. قطع كردم. از من پرسيد: از كجا تو را شناخت؟ گفتم: بابا با صداى من بزرگ شده اند!
* پس صدا خودش تصور و تشخص جدا دارد.
- صدا اگر به دل بنشيند ، حفظ مى شود. بايد شنونده بپسندد. بايد راحت حرف بزنى. اگر خودت را محكم بگيرى يا ادا در بياورى، نمى شود.
* شما با صدايتان شخصيت مى ساختيد... مثل ملون...
- آن جداست ولى با صداى خودت بايد راحت حرف بزنى. نبايد براى شنونده غريب بشوى. همين جور كه دارم با تو حرف مى زنم مى روم پشت ميكروفون. شنونده فكر مى كند كنارش نشسته ام.
* صدايى كه توليد مى كنيد تا زمانى كه ملون يا دست و دلباز در ذهن شنونده شكل بگيرد چى؟ آنجا كه ديگر همين صدا نيست، تغيير كرده.
- آنجا هم صدا، تيپى مى گيرد كه نظيرش را مردم در اجتماع ديده اند. براى آنها غريبه نيست. هر ادا و اصولى را مردم نمى فهمند چون نديده اند ولى مثلاً ملون در فاميل همه هست. خسيس در اطراف همه هست. مى شناسند و سريع ارتباط برقرار مى كنند. آن صدايى كه ماندگار نمى شود به اين دليل است كه مردم نظيرش را در اطراف خود ندارند.
* برگرديم سراغ دوبله. اولين فيلمى كه دوبله كرديد چه بود؟
- (كمى مكث مى كند و فكر) دختر نمكزار.
* فيلمى كه با آن رفتيد راديو چى؟
- خانه قايقى.
*چندمين دوبله شما مى شد؟
- سومى يا چهارمى. جاى همه هنرپيشه ها هم تا الآن حرف زده ام. يادش بخير. الآن تخصصى با دوبله برخورد نمى شود؛ ۳۰سال پيش آقاى كسمايى مى خواست فيلمى را دوبله كند. يك دختر و پسر ژاپنى بودند در آمريكا. انگليسى با لهجه ژاپنى حرف مى زدند. حالا اين فيلم دارد دوبله مى شود. انگليسى، فارسى مى شود. هنرپيشه ها هم بايد فارسى با لهجه ژاپنى حرف بزنند. ۲ ، ۳هفته مهلت خواستم. رفتم سفارت ژاپن. گفتم: كدام يك از افرادى كه اينجا هستند مدتهاست در ايران هستند و فارسى بلدند؟ خلاصه معرفى كردند. با آنها آشنا شدم و يك ماهى هر شب مى رفتم منزل اينها. بابت اين رل ۷۰۰تومان به من مى دادند. ۵ هزارتومان در عرض اين يك ماه گل و شيرينى خريدم و رفتم منزل اينها. علاقه را مى خواهم بگويم. لهجه را پيدا كردم. آمدم به كسمايى گفتم آماده ام. يك سروصدايى كرد اين دوبله.
* يك جمله با همان لهجه از آن فيلم يادتان مانده؟
- مثلاً مى گفت هركى حربزه مى هوره، پاى لرزش.... حتى براى فيلم هاى تلويزيونى كه يك بار پخش مى شد و مدير دوبلاژ آن بودم، مى نشستم و ليپ سينگ درست مى كردم.
*يعنى چى؟
- جملات را طورى جور مى كردم كه حركات لب مثل اداى لغات و جملات فارسى بود. خيلى مشكل بود ولى الآن اصلاً اينجورى نيست. به همين خاطر است كه آنها هنوز ماندگارند.
*الآن چكار مى كنيد؟
- نمايش و تئاتر هست كه كمدى است و مردم خيلى راضى اند. ديوانه راج كاپور را هم قرار است دوبله كنم. پنجشنبه ها هم ۲ساعت در راديو برنامه دارم به نام پنجشنبه شنيدنى. يك چيزى بين مسابقه هفته و صبح جمعه است.
* راجع به شاخصه هاى تفاوت در كار صحنه و راديو صحبت كنيد.
- مشكل ترين كار در حرفه ما راديو است، چون فقط وفقط صداست. دكور نيست، مكث نيست، منظره نيست و...
* وقتى مثلاً صبح جمعه را ضبط مى كرديد خنده تان نمى گرفت؟
- چرا بين خودمان چيزهايى مى گفتيم و مى خنديديم.
* در تئاتر چطور؟ به هر حال مخاطب دارد مى بيند.
- چرا. مى گويم ولى همه متوجه نمى شوند. خود بچه ها مى فهمند يا همين رديف هاى جلو. آنها هم مى خندند.
* كار جدى هم كرده ايد؟
- بله. مثلاً وقت هايى كه جمعه به عاشورا مى خورد مطلب مى خواندم يك يا حتى ۲ساعت. كلى گريه انداخته ام. وقتى كارى را مى كنم با اعتقاد و ايمان مى كنم. مثلاً دم اذان شروع به دعاخواندن مى كنم، حالا ۵دقيقه قبل تو را خندانده ام ولى به يكباره روحيه ام عوض مى شود.
*از پيشينه طنز چقدر بهره برده ايد؟ از مثلاً عبيد زاكانى تا به امروز.
- راستش هيچى. البته مثلاً موش و گربه عبيد را مى خوانم. ولى به درد امروز نمى خورد. براى زمان خودش گفته. لطيفه اى كه مردم ۱۰سال پيش با آن مى خنديدند، امروز جذابيت ندارد. جوان امروز ما مثلاً جاهل را نمى شناسد. برايش اول بايد شرح بدهى، صدتا مثال بزنى، تصويرش را بكشى...
* مثلاً شما جاهل را كه حذف مى كنيد چه چيزى براى روزگار فعلى جاى آن مى گذاريد؟
- خيلى چيزهاى ديگر. چيز كه در اطراف مردم هستند. آنها را مى شناسند و هر روز با آن تيپ ها و شخصيت ها درگيرند. مثلاً پيرمرد «فبها» از همين نمونه است. از او نظر مى خواهند. مثلاً كسى مى پرسد: مى خواهم يك فندك بخرم، بخرم يا نخرم؟ مى گويد: از دو حال خارج نيست يا فندك خوبى به تو مى فروشند يا خيلى بد.
اگر خوب بود فبها اگر بد بود تا بزنى ابرويت مى سوزد. ابرويت بسوزد دو حالت دارد. يا سطحى است يا گُر مى گيرد. اگر سطحى بود فبها اگر گر بگيرد بايد بروى بيمارستان. رفتى بيمارستان ۲ حالت دارد. يا با انصاف هستند يا نه. اگر انصاف داشتند فبها و گرنه مى خوابانند و خرج روى دستت مى گذارند و همين طور جلو مى رود و بالاخره مى گويد: امكان دارد بميرى. پس به خاطر يك فندك خودت را به كشتن نده. همين تسلسل با مردم ارتباط برقرار مى كند چون در اجتماع اتفاق مى افتد. پياز داغ آن را اضافه مى كنيم با كمى اغراق. آن وقت شنيدنى و جذاب و خنده دار مى شود.
*  آقاى نوذرى! اين آخرى ها كم پيدا بوديد؟
- مريض بودم. در بيمارستان بسترى بودم. ۲‎/۵ سال هم كه زندان بودم. كلاهم را برداشتند؛ ۸۲ ميليون.
*  جريان بيمارى چيست؟
- از هفته آينده دياليز شروع مى شود. هفته اى ۳ روز، روزى ۴ ساعت. (مى خندد اما نه خيلى شيرين) مثل يك اداره مى شود؛ جدول حل مى كنم تا تمام شود (و دوباره مى خندد)
*  برنامه بعدى كه خواهيد داشت چيست؟
- قرار است با مجيد جعفرى زكرياى رازى را كار كنيم.
*  كمدى؟
- نه نه. جدى.
*  بعد از نيم قرن كار طنز؟
- خوب مى شود.
*  تا الآن سابقه كار جدى روى صحنه داشته ايد؟
- نه. مردم از من انتظار خنده دارند.
*  پس حالا...
- خب، كار در تئاتر شهر خواهد بود. اسم كار زكرياى رازى است. طبيعتاً مردم با تصورات ديگرى مى آيند.
*  وقتى اسم منوچهر نوذرى را ببينند چى؟
- آن ديگر به من برمى گردد كه بتوانم از پس آن بربيايم. اميد به خدا. وقتى جلوى دوربين يا روى صحنه ژست نگيرى و خودت باشى و زندگى  كنى همه چيز حل است.
*  وقتى مى خواستيد شروع كنيد حتماً خانواده بر شما تأثير داشته چون شما هم روى پسرتان تأثير داشته ايد.
- باور مى كنيد من مخالف بودم. زندان كه بودم كار را شروع كرد. به او مى گفتم آخرش بايد سراغ يك شغل بروى. كار ما امنيت ندارد. (و دوباره مى خندد) البته بچه با سوادى است. كسى هم كه سواد دارد، ريتم را مى شناسد. حرف زدن، راه رفتن و كلاً همه كار ما ريتم است. كسى موفق است كه قدم هايش را سرجا بردارد. روى سن، وارد كه مى شوى، اگر مردم را گرفتى، گرفتى، اگر نگرفتى تا آخر خودت را هم بكشى نمى شود. اين را از ارحام صدر ياد گرفتم.
*  همكارى هم داشته ايد؟
- نه. نوروزها پيش او مى رفتم. قرص بودن را از او ياد گرفتم. نبايد بترسى. با يك نگاه مى شود خنداند. حالا ارحام بيشتر شعار مى داد ولى به جا.
*  اين يك نقطه ضعف است؟
- نه، حرفه اش اين بود تيكه مى انداخت. درشت صحبت مى كرد و حاضر جواب بود. در يك تئاتر پدر و پسرى را آشتى مى داد. گفت: بوبوسش (بالهجه اصفهانى مى گويد و عجيب مسلط و شيرين صحبت مى كند) طرف شل مى بوسيد. گفت: «اينكه از فحشم بدتر شد كه. ماچ مى باس صدا بدد مثى چه چه بلبل». بعد خودش رفت ته سن. لب هايش را غنچه كرد كه بيايد ياد بدهد. يكى از تهرانى هاى حاضر درسالن صداى موچ را درآورد. آن صدا تمام نشده بود كه گفت: «اين همسايه هاى خنگى ما ياد گرفتن و تو ياد نگرفتى؟»
در حاضر جوابى محشر بود.
* طنز ترين اتفاقى كه ناخودآگاه در كار شما در اين ۵۰ سال افتاده احتمالاً خيلى جالب است. كنار همه ناگفته هايى كه مانده، فكر مى كنم بهتر است با آن اتفاق به پايان برسيم.
- يك چيز خيلى عجيب و غريب. نمايشى در صبح جمعه داشتيم و يك اشتباه عمدى در آن بود. شنونده ها بايد پيدا مى كردند و به ما پاسخ مى دادند. نمايش را شيشه گران مى نوشت. يك روز نمايش را تحويل داد و رفت. ما در تمرين اشتباه را پيدا نكرديم. از خودش پرسيديم گفت: راستش يادم رفته. حالا شما اجرا كنيد ببينيد چه مى شود.
آقا مردم ۱۲ تا ايراد به جا گرفته بودند (خودش خيلى مى خندد) خيلى عجيب بود كه ما خودمان متوجه نشده بوديم.
+ نوشته شده در  جمعه بیست و سوم اردیبهشت 1384ساعت 21:40  توسط رضا  | 


 
از كرباس فروشى تا كتابفروشى
مصطفى ايزدى
082608.jpg
سيد مجتبى آيت، در سال ۱۲۹۴ خورشيدى در خانواده اى عالم پرور پا به عرصه وجود گذاشت. پدرش به كار كشاورزى اشتغال داشت و در ميان مردم به نيك نامى و صداقت شناخته شده بود. عموى وى مرحوم آيت الله حاج سيدعلى نجف آبادى از علماى بزرگ منطقه اصفهان و از شاگردان مبرز آخوند خراسانى و استاد مجتهد شهير اصفهان، خانم امين، مشهور به بانوى ايرانى بود.سيدمجتبى تحصيلات ابتدايى را در يك مدرسه دولتى به نام دبستان دهقان گذراند و به دبيرستان ستاره صبح در اصفهان رفت، اما دبيرستان را به پايان نرسانده بود كه درس  را رها كرد و به شغل خياطى روى آورد.شوق فراگيرى درس او را از كارگاه خياطى بيرون آورد و وادار به ادامه تحصيل در حوزه علميه كرد.در نجف آباد نزد مرحومان حاج شيخ احمد حججى و حاج شيخ ابراهيم رياضى و حاج على منتظرى و حاج سيد حسن مدرس و حاج غلامحسين مويدى دروس مقدماتى را فرا گرفت و رهسپار حوزه علميه اصفهان شد.در حوزه پرآوازه اصفهان به مدت چهار سال در محضر علماى بزرگوارى چون آقاسيد آقاجان نحوى، حاج محمدعلى حبيب آبادى، آقاشيخ  احمد فياض، آيت الله منتظرى و حاج شيخ محمدحسن عالمى تلمذ كرد و به نجف آباد بازگشت.در ديار خويش بر حسب ضرورت خانوادگى مجدداً تحصيل را رها كرد و به كسب و كار روى آورد.در گفت وگويى كه سال ها قبل نگارنده با وى داشت، در مورد اين برهه از زندگى اش مى گويد: «تقريباً سى ساله بودم وقتى به نجف آباد بازگشتم سال ۱۳۲۲ بود. در اين سال به كار خريد و فروش كرباس مشغول شدم، اما هميشه دلم مى خواست در مقابل فرقه هاى ضاله اى كه در نجف آباد فعاليت مى كردند كارى انجام بدهم. دو سه نفر از اعضاى يك فرقه منحرف كه متاسفانه آن وقت ها در شهرمان تعدادشان زياد بود، كنار مسجد بازار كتاب فروشى داشتند. جوان ها و باسواد ها كه مى رفتند از آنها كتاب خوب بخرند، كتاب گمراه كننده به جاى كتاب خوب به جوانان مى فروختند و حتى گاهى اوقات به جاى قرآن يا كتاب دعا به خانم ها كتب ضاله مى فروختند. بالاخره تصميم گرفتم جلوى فعاليت اين افراد منحرف بايستم و براى مردم كتاب مذهبى بياورم و بفروشم. مرحوم حاج شيخ ابراهيم رياضى، ۱۰۰ تومان به من كمك كرد و من هم كتابفروشى اسلامى را براى فروش كتاب هاى دينى و علمى راه انداختم.»
و بدين گونه حاج آقا مجتبى آيت، شغل كتابفروشى را به جاى كرباس فروشى، به منظور پيگيرى يك هدف مقدس دينى و علمى برگزيد و از آن تاريخ تا روز قبل از رحلتش يعنى بيش از ۶۰ سال در كتابفروشى اسلامى به طلاب و محصلين و به فرهنگ اسلامى خدمت كرد.او مى گويد: «انگيزه اصلى من از تغيير شغل كرباس فروشى به كتابفروشى، ترويج كتاب هاى مذهبى در نجف آباد بود.»اما اصلى ترين خدمتى را كه آقاى آيت شروع كرد و يادگار گرانبهايى را از خود به يادگار گذاشت، از همين سال و با همين تغيير شغل شروع شد. اگر چه مغازه حاج آقا مجتبى در ميانه بازار نجف آباد به ظاهر يك كتابفروشى بود، اما در واقع يك كانون پررونق گسترش علم و پايه گذارى يك كتابخانه بزرگ براى دانشجويان و دانش پژوهان آن ديار بود.وى كتابفروشى را نه براى سودآورى و ارتزاق، بلكه براى در اختيار گذاشتن كتاب به اهل علم و علاقه مندان به مطالعه، بر پاى داشت. از طرفى اين كتابفروشى زمينه جمع آورى و نگهدارى ده ها هزار جلد كتاب از سراسر كشور براى تاسيس كتابخانه زهراييه بود كه با هزينه شخصى او خريدارى مى شد.
در رابطه با شروع به كار كتابفروشى اسلامى از آقاى آيت  سئوال كردم كه قبل از شما كس ديگرى اقدام به فروش كتاب هاى مذهبى در شهر كرده بود؟ و ايشان پاسخ داد كه: «نه،  فقط شخصى به نام حاج ملامحمد باقر بود كه چهار تا تقويم و چند تا كتاب كوچك و دفتر مى آورد و به ندرت هم مشترى داشت. اولين كسى كه رساله هاى مرحوم سيد ابوالحسن اصفهانى و مرحوم آيت الله بروجردى را آورد، من بودم. يادم هست كه يك نفر از نجف اشرف سه جلد وسيله النجاه آقا سيدابوالحسن اصفهانى را به قيمت ۱۰ تومان برايم آورد. جلدى ۳۳ ريال. در آن موقع من قرآن، رساله، مفاتيح و غيره و حتى رمان هاى خوب و آموزنده مى آوردم. با اين كار در مقابل كتابفروشى هاى منحرف قيام كردم. از من هزينه كردن بود و از آنها تبليغ ولى بالاخره زور من به آنها رسيد.» حاج آقا مجتبى آيت، به دليل برخوردارى از روحيه خيرخواهانه و عمل در راستاى ترويج علوم اسلامى، در تاسيس مدارس علميه نقش فعالى ايفا مى كرد. از جمله در دورانى كه تحصيل علوم دينى و تشكيل حوزه هاى علميه صرفاً در اختيار مرد ها بود ايشان با تاسيس يك حوزه علميه بانوان، با حمايت آيت  الله منتظرى توانست فضاى مناسبى را براى تحصيل دختران جوان فراهم سازد. كارى كه در آن زمان اگر منحصر به فرد نبود، جزء معدود نمونه هاى تاسيس حوزه  علميه بانوان محسوب مى شد. در توضيح اين اقدام بسيار مفيد آقاى آيت مى گويد:  «بعد از اينكه مدرسه علميه الحجه مشهور به مدرسه رياضى ساخته شد تصميم گرفتم يك مدرسه مذهبى دخترانه در نجف آباد بسازم. زمان خفقان بود و من مى دانستم كه رژيم شاه با ساختن حوزه علميه بانوان مخالف است. جنب مسجد جامع زمينى تهيه شد و شروع به ساختن فاطميه كرديم. بعد با سرمايه شخصى مدرسه زهراييه را ساختم. خوشبختانه در حال حاضر زهراييه تعدادى طلبه دارد. صبح ها دختر خانم ها مى آيند و پيش چند تن از معلم ها و اساتيد آنجا درس مى خوانند. من هم به آنها شهريه مى دهم.»واقعاً در زمانى كه سمت و سوى تحصيل دختران در مدارس دولتى، فاصله گرفتن با ارزش هاى دينى به نظر مى رسيد و به همين دليل خانواده هاى متدين رغبتى به فرستادن فرزندان خود به مراكز دولتى نداشتند در چنين دوره اى داير كردن مدرسه علميه بانوان، اقدام بسيار ضرورى بود كه همت و جسارتى وصف ناپذير مى خواست و آقاى آيت  اين همت و جسارت را داشت. نتيجه چنين اقدام شايسته اى اين بود كه صد ها بانوى روشنفكر، باسواد و انقلابى در جامعه بروز و ظهور نمايند تا زمينه انقلاب اسلامى فراهم آيد و اين دختران و زنان متدين و فهميده، پيشتاز مبارزات زنان انقلابى باشند. در پى اين گونه اقدامات خيرخواهانه بود كه يكى از اولين تظاهرات ضدسلطنتى بانوان در سال ۱۳۵۶ در نجف آباد شكل گرفت.
اما بلندترين نقطه اى كه همت والاى حاج آقا مجتبى آيت از آن تجلى مى كند، تاسيس كتابخانه بزرگ زهراييه در نجف آباد است.
به نظر مى رسد به همان اندازه كه مرحوم  آيت الله نجفى مرعشى، در قم براى جمع آورى كتاب به منظور راه اندازى يك كتابخانه عظيم زحمت مى كشيد مرحوم آيت  نيز در جهت تاسيس كتابخانه مورد نظر خود زحمت مى كشيد. با اين تفاوت كه مرحوم نجفى مرعشى از وجوه در اختيار توانست يكى از مهم ترين كتابخانه هاى جهان اسلام را بنيان گذارد. اما مرحوم حاج آقا مجتبى از هزينه شخصى خود و در وسعت دامنه فعاليت  هايش توانست يكى از كتابخانه هاى بزرگ استان اصفهان و شايد از معدود كتابخانه هاى خصوصى ايران را مهياى استفاده دانش آموزان، دانشجويان و طلاب حوزه هاى علميه نمايد.او مى گويد: «از همان روز هاى اول كه كتابفروشى اسلامى را باز كردم (حدود ۶۰ سال قبل) دلم مى خواست كه يك كتابخانه هم داشته باشيم. ابتدا در همان فاطميه يك حجره را به كتابخانه اختصاص داديم و مقدارى از كتاب ها را آنجا گذاشتيم كه خانم ها استفاده كنند. به همين ترتيب هر كتابى را كه مى خريدم، ذخيره مى كردم، به اميد داشتن يك كتابخانه بزرگ. پس از اينكه مدرسه زهراييه ساخته شد و خانم هاى طلبه در آن مشغول درس شدند كتابخانه زهراييه را راه انداختم.»
كتابخانه زهراييه كه اكنون در نجف آباد به عنوان يكى از مهم ترين مراكز فرهنگى شهر در اختيار جوانان پرتلاش منطقه است، در زمينى به وسعت ۶۳۰ متر مربع و در سه طبقه با زيربناى ۱۲۰۰ متر مربع ساخته شده است.از اين كتابخانه كه در حال حاضر نزديك به پنجاه هزار كتاب به زبان فارسى و غيرفارسى دارد، صبح ها خواهران و عصر ها برادران استفاده مى كنند و سالن مطالعه آن هميشه، چه صبح  ها و چه عصر ها، مملو از دانش آموزان و دانشجو است به گونه اى كه از تمامى ظرفيت آن بهره بردارى مى شود.آقاى آيت تصميم داشت كه يك سالن مجهز ديگر به آن اضافه نمايد تا خواهران و برادران بتوانند تمام وقت و همزمان از آن استفاده كنند، اما فرصت اين كار را نيافت.يادآورى اين نكته ضرورى است كه مغازه كتابفروشى اسلامى نيز قبل از تاسيس كتابخانه زهراييه كاركرد كتابخانه را داشت و هر طلبه اى كه كتاب مى خواست، اما نمى توانست آن را بخرد از كتابفروشى آقاى آيت  امانت مى گرفت و مطالعه مى كرد.وى در اين زمينه مى گويد: «من چون خودم از اول طلبه بودم، با طلاب خيلى مانوس بودم. طلبه هاى زيادى به مغازه من رفت و آمد مى كردند. طلاب با كتاب سروكار داشتند. وضع مالى شان هم خوب نبود. به جاى اينكه كتاب بخرند، از كتابفروشى كتاب مى بردند و مى  خواندند و بعد مى آوردند. اين امر در مورد ساير علاقه مندان كتاب نيز صادق بود.»حاج آقا مجتبى آيت علاوه بر اينكه بدون منت در تلاش دائمى براى گسترش كتاب و كتابخوانى بود، از نظر اخلاق و رفتار با مردم بسيار ممتاز و قابل تحسين بود.لازم مى  دانم در سطور پايانى اين نوشته بعضى از ويژگى هاى آن مرحوم را فهرست وار برشمرم:
۱- مرحوم آيت چه روز ها در مغازه  و چه شب ها در منزل، به طور مرتب مطالعه مى كرد چون علاقه به فراگيرى علم از كودكى در ايشان شدت داشت، اين مطالعات دائمى از او يك انسان فرهيخته و دانشمند ساخته بود.
۲- آيت از آن گونه افرادى نبود كه به دليل اشتغالات علمى و فرهنگى به امور ديگر نپردازد. در ساختن مدارس علميه، شخصاً فعاليت مى كرد و در خاطراتش هست كه در عمليات ساختمانى مدارس به عنوان شاگرد بنا آجر و خشت به دست بنا مى داد. جز اين روز هاى تعطيل در باغى كه داشت، به كار كشاورزى مى پرداخت. صبح زود دوچرخه خود را سوار مى شد، به حومه شهر مى رفت و در پايان روز پس از رسيدگى به كار باغ، به منزل باز مى گشت.
۳- حاج آ قا مجتبى فردى بود بسيار صبور و خودساخته كه در مقابل ناملايمات از خود شكيبايى نشان مى داد. در دو دهه اخير در سوگ همسر با وفايش نشست. در شهادت يكى از دخترانش كه در سال ۱۳۶۶ در مكه معظمه شهيد شد، صبورى نشان داد و در غم حادثه اى كه منجر به فوت يكى از داماد هايش شد رنج خويش در درون پنهان داشت. در برخورد با چنين مصائب سخت، در دل مرثيه مى خواند و ديگران را دلدارى مى داد.
۴- خوش برخوردى، مهرورزى و پندآموزى مرحوم آيت  زبانزد همگان بود. با هر كس مواجه مى شد موعظه اى مى كرد، حديثى مى خواند و در نهايت با لطيفه يا داستان طنزى مخاطب را شادمان مى ساخت. حافظه او در نقل دقيق آن چه شنيده و خوانده بود به خوبى پاسخ مى داد. نشست و برخاست او با علما و بزرگان شهر خاطره هاى فراوانى را به ياد او سپرده بود كه مى توانست در مواقع مناسب از آن استفاده نمايد.
۵- مرحوم آيت  در رسيدگى به وضع محرومين و كمك به رنجديدگان خستگى به خود راه نمى داد. در آگاه كردن مردم به حقوق خويش هميشه پيشگام بود و هر جا كه ضرورت داشت حضور پيدا مى كرد حتى ديده شده كه به يك مولف براى چاپ اثرش مساعدت مالى مى كرد.
۶- از ويژگى هاى برجسته اين پير روشن ضمير اين بود كه خود را محصور يافته هاى خود نمى كرد. در دفاع از حق ذره اى پا پس نمى كشيد. در جريان مبارزات انقلاب اسلامى، همگام با علماى مبارز پيش مى رفت و در جريان هاى سياسى راه حق فداى مصلحت هاى موضعى نكرد. چه پيش از پيروزى انقلاب و چه پس از آن به دليل همراهى با انقلاب و با مرجع دينى مردم، از برخورد هاى سخت مخالفان در امان نماند و صبورانه مقاومت كرد. او روشنفكرى بود كه زمانه را و به ويژه جوانان را درك مى كرد. در سن نود سالگى چنان به افكار و انديشه جوانان توجه مى كرد كه گويا خود يك جوان بيست ساله است.
چنين مرد بزرگ و شريفى، در اوايل زمستان امسال، مردمى را كه دوستشان مى داشت واگذاشت و به ملكوت اعلى پيوست. رحمت  الله عليه.
+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و دوم اردیبهشت 1384ساعت 23:22  توسط رضا  | 

معین:
 
22 اردیبهشت
براي گنجي نگرانم!

ديروز خبر احتمال اعتصاب غذاي اكبر گنجي را در سايت امروز ديدم. من واقعاً براي آقاي گنجي احساس خطر مي‌كنم. فارغ از همه حرف و حديث‌ها به عنوان يك متخصص آسم به شدت نگران وضعيت تنفسي و ريوي او هستم. چند ماه قبل كه پيش من آمد و معاينه‌اش كردم، وضعيت وخيم تنفسي و ريوي‌اش نشان مي‌داد كه به آسم پيشرفته مبتلاست. من نمي‌دانم كه در زندان شرايط بهداشتي و درماني تا چه حد مهياست اما همان موقع كه پيش من آمد و پس از آن به يكي از مجرب‌ترين پزشكان گوش و حلق و بيني معرفي‌اش كردم، نظر هر دوي ما اين بود كه شرايط و محيط زندان براي او خطرناك است.
من به خودم اجازه نمي‌دهم كه گرفتاري‌هاي ايام تبليغات رياست جمهوري ما را از حال امثال اكبر گنجي غافل كند. از موضع يك پزشك به آقايان اعلام خطر مي‌كنم و تاكيد مي‌كنم كه براي خروج او از زندان هر كاري كه لازم است بايد انجام داد.
او چه گناه نابخشودني كرده است كه بايد اين همه سال و با اين وضع وخيم جسماني در زندان بماند.
من نمي دانم كه اين آقايان چه ارزيابي از نگهداشتن طولاني مدت فعالان سياسي و مطبوعاتي در زندان دارند. حتي اگر با ارزيابي كارشناسانه و تحليل يافته‌هاي افكار سنجي‌هاي صورت گرفته توسط مؤسسات وابسته به خودشان هم اين موضوع را بررسي كنند اين نوع رفتارها به هيچ عنوان منفعتي براي آنها نداشته است.
كاش آقايان بياموزند كه برخورد انساني و رحماني و با سعه صدر تنها راهي است كه مي‌تواند مدارا را به جاي خشونت بنشاند.
آيا در زندان نگه‌داشتن بيماري مبتلا به آسم حاد و پيشرفته كه احتياج به درمان فوري و مداوم تحت نظر پزشك متخصص دارد در زندان جلوه‌اي از خشونت و تضييع حقوق شهروندي نيست؟

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و دوم اردیبهشت 1384ساعت 23:13  توسط رضا  | 

 

مطلب همایون فاتح («بازیگری برای تمام فصول») را در «ایران امروز» خواندم. نوشته‌ای‌ست خواندنی، صمیمانه، خاطره‌انگیز، شیرین و جالب. دراین مطلب، چند نکته هست که لازم می‌دانم محضِ اطلاع خوانندگانِ کتاب و این مقاله، درباره‌شان توضیح بدهم. البته مدت‌هاست ــ پس از چاپ کتاب ــ می‌خواستم این توضیحات را جایی بنویسم که نشد. حالا ازاین فرصت استفاده می‌کنم...

ناصر زراعتی

پنجشنبه ٢٢ ادريبهشت ١٣٨٤

مطلب همایون فاتح («بازیگری برای تمام فصول») را در «ایران امروز» خواندم. نوشته‌ای‌ست خواندنی، صمیمانه، خاطره‌انگیز، شیرین و جالب. دراین مطلب، چند نکته هست که لازم می‌دانم محضِ اطلاع خوانندگانِ کتاب و این مقاله، درباره‌شان توضیح بدهم. البته مدت‌هاست ــ پس از چاپ کتاب ــ می‌خواستم این توضیحات را جایی بنویسم که نشد. حالا ازاین فرصت استفاده می‌کنم.

*
یک‌جا نوشته‌اند: «زندگینامه بهروز وثوقی به‌کوشش ناصر زراعتی» و جای دیگر از من باعنوانِ «گردآورنده [این] کتاب» یاد کرده‌اند.
باید بگویم که اگرچه برای این کتاب «کوشش» بسیاری کرده‌ام و نیز در «گردآوری» بعضی از مقاله‌ها و مطالب بخش ضمیمه کتاب نقش داشته‌ام، اما منِ ناصر زراعتی «نویسنده» این کتاب هستم!
جریان چگونگی نوشتن این کتاب را در مطلبِ «من و بهروز و این کتاب» که در واقع «مقدمه» من بود، اما دراین چاپ، به صورتِ «مؤخره» درآمده، شرح داده‌ام. دراین‌جا هم البته می‌نویسم که کار چگونه انجام شد.
هر واژه و اصطلاح معنا و باری دارد که بهتر است هنگام به کار بردن آن‌ها، دقت کنیم. این «به کوشش» که روی جلد کتاب‌های بسیاری در سال‌های اخیر دیده می‌شود، نوعی «مصادره» است. مثلاً کتابی سال‌ها پیش چاپ شده، یا کسی کتابی را در خارج از ایران یک‌بار به چاپ رسانده است. شخص محترمی در داخل ایران این‌ها را بر‌می‌دارد، مقدمه‌ای چند صفحه‌ای سرِهم می‌کند و گاهی برای این‌که به‌اصطلاح زهرِ کا را بگیرد چند تا ناسزا نثارِ نویسنده‌اش می‌کند، شاید بخش‌هایی را هم حذف می‌کند و گاهی حتا با همان حروفچینی اصلی، کتاب را توسطِ ناشری به چاپ می‌رساند (یا بهتر است بگوییم: می‌چاپد!) این می‌شود «به کوشش» و آن شخص هم حتماً می‌شود«کوشنده»ی این کار و البته حق‌التحریرش را هم به تنهایی به جیب مبارک سرازیر می‌کند. البته نمونه‌هایی هم هست که واقعاً کسی در مورد کار یا کارهایی «کوشش» می‌کند، منتها اکثر کارها همان است که گفتم و نمونه‌ها بی‌شمار.
و اما «گردآوری» نیز در بیش‌تر موارد چیزی‌ست از همین دست: کسی می‌آید شعرها یا داستان‌ها یا مقاله‌های این و آن را (مرده یا زنده، ساکن ایران یا خارج از کشور) از این‌جا و آن‌جا، گرد می‌آورد و کتابی ترتیب می‌دهد و البته مقدمه‌ی فاضلانه‌ای هم می‌نویسد و آن را توسط ناشری چاپ می‌کند و حق‌البوقش را نیز می‌گیرد. دراین زمینه هم البته استثناءهایی هست. از کارهای خودم نمونه‌ای می‌آورم:
کتاب «مجموعه مقالات در معرفی و نقد آثار داریوش مهرجویی» که نامِ من به‌عنوان «گردآورنده» روی جلد آن آمده است (نشر نیلوفر تهران، چاپ اول، پاییز ١٣٧٥) کتابی‌ست ٧٠٠ صفحه‌ای درباره مهرجویی و زندگی و فیلم‌هایش البته تا «هامون». مجموعه‌ای از نقدها و نوشته‌ها و مصاحبه‌های هفتاد تن، همراه با زندگینامه مهرجویی و مشخصات و خلاصه داستان فیلم‌ها و بخش کوتاهی از هر فیلمنامه فیلم‌های او. کار گردآوری و ویرایش و تصحیح تمام این مطالب را منِ «گردآورنده» انجام دادم و با تک‌تک نویسندگان زنده تماس گرفتم و مطالبشان را دادم تا ببینند و بخوانند و اگر لازم دانستند تصحیح کنند و با اجازه‌ی خودشان از نوشته‌هاشان دراین کتاب استفاده کردم. و اگرچه حدود ١٠٠ صفحه (یعنی یک هفتم) این کتاب نوشته و کار شخص خود من بود (مقدمه، دو گفت‌وگوی مفصل با مهرجویی و نقدی بر «هامون»)، اما به همان عنوانِ «گردآورنده» بسنده کردم.
دراین‌جا، خیلی خلاصه چگونگی نوشته شدن این کتاب (زندگینامه بهروز وثوقی) را شرح می‌دهم. خوانندگان شرح و توضیح مفصل را در همان مقدمه (یا مؤخره) من در کتاب می‌توانند بخوانند.
برخلاف تصور و نوشته‌ی همایون فاتح در مورد این‌که «به علت فاصله مکانی» من و بهروز، «امکان نشستن و گفت‌وگوی زنده» برای ما فراهم نبوده، باید بگویم که برای انجام کار این کتاب، من در سه سال متوالی، سه سفر (دو اقامت یک‌ماهه و یک‌بار هم ٤٥ روز) از سوئد به سانفرانسیسکو کالیفرنیا رفتم که البته هربار به بهانه‌ی نمایش فیلم یا سخنرانی و داستان‌خوانی و ازاین جور کارها بود تا انجمن‌های ایرانی و دوستان دست‌اندرکار بلیت رفت و برگشت مرا تقبل کنند و در تمام مدت هم مهمان دوست قدیمی‌ام مرتضا نگاهی بودم و در خلوت خانه‌ی او و با استفاده از کامپیوتر او بود که کار می‌کردم. در سفر اول، یکی دو هفته هر روز ساعت‌ها با بهروز نشستم و پرسیدم و او گفت و حرف‌هامان را ضبط کردیم که حدود ٤٠ نوار یک و یک ساعته و نیمه شد. (گمان می‌کنم این نوارها موجود باشد). بعد، تمام حرف‌های بهروز را عیناً روی کاغذ آوردم. (این کاری‌ست که من در مورد تمام گفت‌وگوها و مصاحبه‌هایی که انجام داده‌ام و می‌دهم، حالا چه قرار باشد نوشته و چاپ شوند یا به شکل ویدئو تدوین شوند، ابتدا انجام می‌دهم. اگرچه وقت زیادی می‌گیرد، اما من نتایج خوبی گرفته‌ام). این دستنوشته‌ها حدود ١٠٠٠ صفحه شد. آن‌گاه بود که شروع کردم به نگارش کتاب روی برنامه واژه‌نگارِ فارسی در کامپیوتر. پس از نوشتن به دو سه شکل و شیوه، سرانجام روی همین شکل و شمایل فعلی کتاب، توافق کردیم و من بخش به بخش که کار آماده می‌شد، پرینت می‌گرفتم و به بهروز می‌دادم تا بخواند. و این کار در فاصله‌ی آن سه سال ادامه یافت؛ چه زمانی که در سوئد بودم و چه آن روزها که به سانفرانسیسکو می‌رفتم. شرح جزئیات بیش‌تر موجب کسالت خواننده خواهد شد. فقط این را بگویم که تا کار به انجام برسد، کل کتاب را که در واژه‌نگار بیش از ٦٠٠ صفحه بود، من هفت بار پرینت گرفتم و متن‌ها را پست کردم برای بهروز. دراین بازخوانی‌ها، دوستان دیگری هم گاه شرکت می‌کردند و نظر می‌دادند که من در مقدمه کتاب از آنان تشکر کرده‌ام و البته همیشه مرتضا نگاهی هم بود که کار را دنبال می‌کرد و به نوعی مشوق من بود و همین «همیاری» او دراین زمینه، برای من مفید بود.
اغراق نکرده‌ام اگر بگویم که برای این کتاب، من به اندازه‌ی نوشتن پنج شش رمان زحمت کشیدم. دلیلش را می‌گویم تا خواننده در تعجب باقی نماند.
یک زمان هست که شخصیتی، هنرمندی، کسی تصمیم می‌گیرد خاطرات یا زندگینامه‌ی خود را بنویسد. می‌نشیند و قلم برمی‌دارد و آن‌چه دلش می‌خواهد روی کاغذ می‌آورد و به دست ناشری می‌دهد یا خود از کیسه‌ی مبارک مایه می‌گذارد و کتابش را چاپ می‌کند. نتیجه برمی‌گردد به این‌که این شخص تا چه اندازه «نوشتن» بلد بوده یا به‌اصطلاح «نویسنده» بوده است یا خیر. به‌هرحال، کارِ او خوانده و قضاوت می‌شود.
زمانی هست که شخص فرضی ما می‌نشیند و حرف می‌زند و کسی یا کسانی گفته‌های (و این اواخر تصویر) او را ضبط می‌کنند و این ضبط‌شده‌ها را بیش‌تر به همان شکل خام و گاهی پر از تکرار مکررات، منتشر می‌کنند. مثل کارهایی که مثلاَ بنیاد لاجوردی در مورد تاریخ معاصر انجام داده یا آقای احمدی در مجموعه تاریخ شفاهی چپ ایران. به‌هرحال، چنین کارهایی ارزش تاریخی دارد و هرکدام سندی‌ست ارزشمند.
گاهی قلمزنی می‌آید و برپایه‌ی «تقریرات» آن شخص فرضی ما، «تحریرات»ی صورت می‌دهد که اکثراً نام خود را هم روی کتاب نمی‌گذارد (در فرنگ و به‌خصوص در آمریکا به این نویسنده‌ها می‌گویند «نویسنده‌ی سایه») یا به ذکر عنوان «به کوشش» بسنده می‌کند.
یک وقت کاری انجام می‌شود مانندِ کارِ جالب و خوب دوست عزیز من هوشنگ گلمکانی درباره‌ی عزت‌الله انتظامی بازیگر خوبِ سینما و تئاتر ایران که باعنوان «آقای بازیگر»، به شکل زیبا و پاکیزه‌ای در ایران منتشر شد و گمانم به چاپ دوم و یا شاید سوم هم رسیده است. گلمکانی با انتظامی نشسته‌اند و از اول تا آخر زندگی و کارهای این هنرمند، این پرسیده و او پاسخ داده و بعد همه را پیاده کرده‌اند و متن ویرایش شده و به همان شکل پرسش و پاسخ به چاپ رسیده است.
یک وقت هم هست که مثلاً منِ نوعی می‌روم سراغِ زندگی و کارهای همان شخص فرضی که متأسفانه از دارِ دنیا رفته است. اسناد هست و آثار هست و مدارک و دوستان و خویشان و نزدیکان. با مطالعه و مصاحبه، به سلیقه‌ی خودم و با دست و بال کاملاً باز، «زندگینامه»ای می‌نویسم و چاپ می‌کنم و مثل هر کتاب دیگری مسؤلیتش را هم می‌پذیرم.
البته شکل‌های مختلف دیگری را هم می‌توان برشمرد.
کار من در نوشتن و نگارشِ کتابِ «زندگینامه بهروز وثوقی» کار خاصی‌ست که با تمام این شکل و شیوه‌ها فرق دارد. این کتاب می‌باید هم «زندگینامه بهروز وثوقی» می‌بود (که هست) و هم «نوشته‌ای از من» (که تصور می‌کنم هست). می‌باید کاری می‌شد که هم بهروز وثوقی آن را قبول می‌داشت (که دارد) و هم من پایش می‌ایستادم (که ایستاده‌ام). همان‌طور که در مقدمه (یا مؤخره) کتاب نوشته‌ام، من و بهروز مانندِ هر انسانِ دیگری، نظرها و عقیده‌ها و زندگی‌های مختلفی داشته‌ایم. ما می‌باید به عقیده‌ها و نظرهایِ یکدیگر احترام می‌گذاشتیم (که گمانم گذاشته‌ایم) و نیز می‌باید هر یک استقلال فکری و عقیدتی خود را حفظ می‌کردیم (که بازهم گمانم کرده‌ایم). ما یک عشق مشترک داشتیم و داریم و خواهیم داشت و آن «سینما»ست. همین عشق باعث شد که ما بتوانیم این کار را به سرانجام برسانیم. تک‌تک جمله‌ها و حتا می‌توانم به‌جرأت بگویم که واژه‌های این کتاب توسطِ ما، با وسواس و دقت، بازخوانی و بررسی شده است. من در نوشتن این کتاب از شیوه‌های گوناگونی استفاده کرده‌ام. بخش‌هایی از کار شکل داستان دارد. روی دیالوگ‌ها و لحن آدم‌ها کار شده است (مثلاً به لحن پدر بهروز در حرف‌هایش توجه کنید). از شیوه‌ی گفت و شنود و گاهی که لازم بوده حتا از بحث و جدل هم استفاده کرده‌ام. گاهی برخی صفحه‌های کتاب شکل و حالت یک کار آموزشی به خود می‌گیرد...
من بیش از این نگویم که این‌گونه شرح و توضیح‌ها کار منتقد جماعت باید باشد که نکته‌ها را دریابند و اگر ایرادی در کار هست، آن را نقد کنند، نه نویسنده که کارش را تمام کرده است مدت‌ها و رفته پی کارهای دیگرش.
یک نکته را هم بگویم و این بخش را تمام کنم: هرکس کتاب را خوانده، آن را جالب و جذاب و روان یافته و راحت و سریع پیش رفته و از آن لذت برده است. و این کم چیزی نیست. من یکی که خوشحالم.

همایون فاتح به‌درستی به نکته‌هایی درموردِ بخش ضمیمه و عکس‌ها و جلد کتاب اشاره کرده‌اند که لازم می‌بینم توضیحاتی بدهم. (خوشبختانه یا متأسفانه ایشان متوجه فهرست اعلام کتاب نشده‌اند که فاجعه است واقعأ!)
ایشان نوشته‌اند که: «به برخی از فیلم‌ها خیلی خلاصه» پرداخته شده است. حرفشان کاملاً درست است. اما دلیلش این بوده که آن فیلم‌هایی که «خیلی خلاصه» به آن‌ها اشاره شده، هم از نظرِ بهروز و هم به عقیده‌ی من، واقعاً کارهای بی‌ارزشی بوده‌اند و اگر نام و مشخصاتِ آن‌ها را در کتاب آورده‌ایم به این سبب بوده است که نخواستیم هیچ کاری را از قلم انداخته باشیم. وگرنه وقتی خود بهروز هم درواقع یادش نمی‌آید که فلان فیلم بی‌ارزش چه و چگونه بوده، چه باید نوشته می‌شد؟ همچنین است درمورد کارگردان‌ها. این کتاب «روایت» بهروز است. اگر نخواسته درمورد کارگردانی حرف بزند، یا کم حرف زده، من کاری نمی‌توانستم بکنم. و تازه، به «اصرار من» در برخی موارد به‌جا هم که همایون فاتح ایراد وارد دانسته‌اند.
حرفِ ایشان کاملاً درست است که «مقالاتِ» بخشِ ضمیمه «جامع و کامل به‌نظر نمی‌رسند». ما می‌خواستیم که این مقاله‌ها جامع و کامل باشند. به همین دلیل من با بسیاری از منتقدان فیلم و به‌اصطلاح «سینمایی نویسان» بخصوص داخل و نیز خارج از ایران تماس گرفتم و از ایشان خواستم که درباره‌ی این بازیگرِ خوب ایران بنویسند. فقط همین چند نفر که نوشته‌شان در کتاب هست به خواهش ما پاسخ دادند. دلیلش را درست نمی‌دانم. البته حدس‌هایی می‌زنم که فعلاً بماند. یکی از مهم‌ترین دلایل گمانم این باشد که ما ایرانی جماعت تا کسی از دار دنیا نرود، انگار حال نمی‌کنیم درموردش بنویسیم. عمرِ بهروز وثوقی دراز باد! چنین تجربه‌ای را من هنگام آماده کردن ویژه‌نامه‌ای (به یاری مرتضا تقفیان) برای ٦٠ سالگی دوست عزیز نویسنده‌ام هوشنگ گلشیری به دست آوردم. خیلی‌ها که جواب خواهش ما را ندادند، تا گلشیری از دنیا رفت، قلم‌ها را از پرِ شال‌ها بیرون کشیدند. به‌قولی، اگر کسی بود که یک بار گلشیری را در پیاده‌رو آن‌سوی خیابان درحال عبور دیده بود، از «خاطراتِ مشترک»ش با این نویسنده نامدار مقاله‌ها نوشت!
درموردِ نیامدن نامِ من روی جلد کتاب و نیز تیتر انگلیسی آن نوشته‌اند.
باید بگویم که من هم دراین میان مثلِ ایشان بی‌تقصیر و متأسفانه بی‌اطلاعم! البته برایم هیچ اهمیتی ندارد، زیرا می‌دانم که «اسم» مهم نیست، آن‌چه واقعاً دارای اهمیت است، همان«مُسما»ست! انگلیسی آوردن تیتر کتاب هم روی جلد، چه می‌دانم، شاید برای آن بوده است که آمریکاییان و انگلیسی‌زبانان نیز تشویق بشوند بروند لسان شیرین‌تر از شکر فارسی را بیاموزند و کتاب ما را مطالعه نمایند!
ایضاً ماجرای گزینش تصاویر است و به‌قول همایون فاتح «نادیده گرفته شدن برخی افراد حاضر در تصاویر». و نیز تصاویر جدید و غیرهُ‌ذالک...
من گردن‌شکسته هیچ نقش و حتا هیچ‌گونه اطلاعی از چگونگی تصاویر و توضیحاتِ پای آن‌ها ندارم و دراین مورد، با حرف‌ها و ایرادهای همایون فاتح کاملاً موافقم.
آن یادداشت فریدون هویدا در پشت جلد را هم من ندیده بودم. حرف ایشان کاملاً صحیح است که این جمله‌ها را فریدون هویدا کجا نوشته یا گفته و چرا در بخش ضمیمه نیامده است؟
نکته‌ای را بگویم تا قضیه روشن شود:
جزوِ همین مطالبِ رسیده و گردآوری شده، مطلبی بود از فرخ غفاری فیلمساز خوب ایرانی که ساکن پاریس است. هنگام ویرایش و تایپ آن، متوجه شدم که گویا این نوشته بخشی‌ست از مصاحبه‌ای رادیویی از فرخ غفاری. من به خودم اجازه ندادم که آن مطلب ناقص و گسسته را به نام او در کتاب بیاورم. همچنین درست ندانستم که مطلب را درست کنم. (مثل همان کاری که در مورد یادداشت رضا بدیعی کردم و البته ازطریقِ بهروز، برایش فرستادم تا ببیند و بخواند. خواند و موافقت کرد). پس هرطور بود شماره تلفن آقای فرخ غفاری را پیدا کردم و تلفن زدم و خودم را معرفی کردم و گفتم که مطلبی هست از شما که برایتان می‌فرستم، ملاحظه بفرمایید و اگر موافق بودید صحیح و کامل شده‌اش را برایم بفرستید تا در کتاب بگذاریم. مطلب را فرستادم و هفته بعد تلفن کردم. ایشان گفت که این به درد چاپ نمی‌خورد. من در رادیویی چند جمله‌ای به مناسبتی گفته‌ام. ارزش چاپ شده ندارد. نیمه‌قولی از ایشان گرفتم که اگر دوست داشتند مطلبی برای بخشِ ضمیمه‌ی کتاب بنویسند که متأسفانه به دلیل بیماری و مشکلات نشد که بنویسند و من هم دیگر رویم نشد بیش از آن مزاحمشان بشوم.
پس اگر من خبر داشتم که قرار است جمله‌ای از هنرمند و نویسنده بزرگ و مهمی چون فریدون هویدا بیاید پشت جلد، مطمئن باشید هرطور شده ایشان را هم پیدا می‌کردم و تا متن کامل حرف‌ها و اجازه‌ی ایشان را نمی‌گرفتم، چنین عملی مرتک نمی‌شدم.
آخرین کلام را هم بگویم:
من انتظار داشتم همان متنتی را که خودم تایپ کرده بودم و متنِ پاکیزه و بدونِ غلطی بود و حتا روی حروف ساده و شکسته کار شده بود (حرف‌های بهروز در پاراگراف‌های جدا و با خط تیره و حروفِ شکسته و سیاه در متن مشخص شده بود)، همراه با فهرست اعلام کامل و صحیح و دقیق (شاملِ فهرست نامِ فیلم‌ها، نامِ اشخاص، نامِ مکان‌ها، نامِ کتاب‌ها، نامِ استودیوها و سینماها و...) چاپ شود و البته که در گزینش تصویرها و چگونگی چاپ و آمدن‌شان در کتاب و از همه مهمتر در توضیح نام حاضران در عکس‌ها شرکت می‌داشتم تا مجبور نمی‌شدم اکنون این یادداشت را بنویسم. اما متأسفانه ناشرِ محترم کتاب را حروفچینی مجدد کردند و از آن بدتر متنِ حروفچینی شده و صفحه‌بندی شده‌ی جدید را برای من نفرستادند تا تصحیح کنم و بازهم بدترتر این‌که بدون غلط‌گیری فرستادند زیرِ ماشین چاپ!
در کمالِ تأسف و تأثر، منِ بی‌تقصیر نمی‌توانم بروم توی تک‌تک این پنج هزار جلدِ چاپ و پخش شده‌ی کتاب بنشینم که تا خواننده‌ی محترم آن را برای مطالعه گشود، بپرم بیرون و این توضیحات را به عرضش برسانم یا این‌که این‌همه توضیح و بسیاری تصیحات را بنویسم و در پنج هزار نسخه چاپ کنم و البته اگر جا گرفت بگذارم لای کتاب‌ها و اگر زیاد و کلفت بود ضمیه‌ی آن‌ها بنمایم!
امیدوارم این توضیحات را همه‌ی خواننده‌های علاقمند بخوانند و حقیرِ سراپا تقصیر را موردِ عفو قرار دهند و بر این کار به دیده‌ی اغماض بنگرند تا ببینیم بعد چه خواهد شد.

ناصر زراعتی
گوتنبرگِ سوئد
١٢ آوریل ٢٠٠٥
nzeraati‌‌@hotmail.com

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و دوم اردیبهشت 1384ساعت 22:44  توسط رضا  | 

 معین:

17 اردیبهشت

يادي از دكتر شريعتي و يك نامه

اين روزها مصادف با سالروز هجرت دكتر شريعتي از وطن است. مرد بزرگي كه به حق «معلم انقلاب» شناخته مي‌شد و نسل ما بسياري از آموزه‌هاي انقلاب اسلامي را از زبان او آموخته بود.

در خرداد سال 79 اهالي مزينان مراسم بزرگداشتي براي آن مرحوم برگزار كردند و از من كه در آن زمان وزير علوم بودم نيز براي آن مراسم دعوت كردند. مراسم درخور و شايسته‌اي بود و استقبال اقشار و طبقات مختلف بسيار چشم‌گير بود.

بخشي از سخنراني آن روزم كه متن آن در كتاب «چه حاصل؟» آورده شده است، درباره خود شهر مزينان بود. چند جمله‌اي از آن را بخوانيد:

« مزينان از جمله «نشانه‏هاي يادآور انقلاب» است. نام مزينان علاوه بر نقشي كه در تاريخ دارد، در دوران معاصر هم با نام دو چهره ممتاز انديشه ديني همواره همراه بوده است: استاد محمدتقي شريعتي و فرزند انديشمندش دكتر علي شريعتي. البته اين خطه را به‏عنوان حوزه برجسته‏اي در انديشه، فرهنگ و تمدن اسلامي و شيعي بايد به‏طور مستقل مورد مطالعه قرار داد و عوامل شكوفايي علمي و فرهنگي را در اين سرزمين بازخواني و بازشناسي كرد. سرزميني كه «مهد تشيع» شد، جنبش‏هاي انقلابي شيعي در آن شكل گرفت - مانند نهضت سربداران - و در عين حال همواره مهد پرورش بزرگترين متفكران اين سرزمين از بيهقي تا حاج ملاهادي سبزواري و خاندان شريعتي بوده است.
در اين ميان آنچه مهم است نفس جستجوگري‏هاي خالصانه و عالمانه متفكران اين زاد بوم است. به‏راستي عالمان دين و دانشمندان اين منطقه، جز براي كشف حقيقت چه انگيزه‏اي داشته‏اند؟ چرا حتي «نام» را فداي اين تلاش مستمر خويش مي‏كردند و چرا هنوز اين برجستگي و تابناكي به عنوان يك ارزش ممتاز براي ما پنهان مانده است؟ آنچه از مزينان گفته شده به اندازه كافي گويا است: از علامه بهمن‏آبادي تا اين دو برادر (حاج قربانعلي و استاد محمد تقي شريعتي) جز كوشش مستمر براي فهم دين، چيزي نمي‏توان يافت. همگي زندگي را فداي حقيقت علم و انديشه كرده‏اند. مرحوم دكتر شريعتي وقتي به اين دو مي‏رسد مي‏گويد: «دو برادر بر روي كتاب مي‏خفتند و بيدار مي‏شدند، و چنين بود كه جهاني شدند بنشسته در گوشه‏اي»
به هرحال آنها خواندند، دانستند و تا آنجا كه توانستند در سطح زادگاه يا دنيايشان كوشش كردند، حاصل آن به اينجا رسيد كه امروز «مزينان» فقط يك منطقه در «جغرافيا» نيست. يك گذرگاه در تاريخ، و در انديشه هم هست. جوانان آن هم امروز همان دغدغه‏هايي را دارند كه آن بزرگان عمر خود را بر سر آن نهادند؛ دغدغه پاسخ دادن به مسايل زمانه از منظر دين، دغدغه حضور ايمان و انديشه انقلابي شيعه در زواياي جامعه. با اين رويكرد است كه مي‏بينيم در هر مناسبتي نيازمند آن هستيم كه به عناصر حيات بخش فكري، علمي و فرهنگي خود بينديشيم و آنها را نه تنها به‏عنوان ميراثي در تاريخ بلكه به‏عنوان «معلماني» براي امروز بشناسيم.»

در اين سخنراني شريعتي را پاره‌اي از هويت فكري، علمي و فرهنگي جامعه امروز ايران ناميدم كه آرمانش بازگشت جامعه به هويت اسلامي و ايراني خويش بود. خصوصا نگاه دكتر به امام علي (ع) برايم بسيار جذاب و انرژي‌بخش بود: «علي بنيانگذار وحدت»، «علي حقيقتي بر گونه اساطير»، «قرن ما در جستجوي علي»، «چه نيازي است به علي»، «پيروان علي و رنجهايشان»، «علي تنهاست»، «قاسطين، مارقين، ناكثين»، «علي؛ حيات يا رويش پس از مرگ».

اما در آن جلسه، حاضران انتظارهايي از دولت را خطاب به من بيان كردند كه اصلي‌ترين توقع، كمك دولت براي بازگرداندن پيكر او به زادگاهش يعني مزينان بود، خصوصا به اين خاطر كه ظاهرا قرار بود ترميماتي در حرم حضرت زينب انجام شود كه ممكن بود به قبر دكتر شريعتي آسيب برساند. من هم نامه‌اي را براي آقاي خاتمي تنظيم كردم كه باعث تسريع در هر اقدامي در اين باره شود. پس از شرح كوتاهي درباره اين جلسه و حضور پرشور مردم در آن، نوشتم: «از عمده‌ترين درخواست‌ها كه گويا به حضور جناب‌عالي نيز منعكس شده است، تقاضاي انعكاس پيكر آن مرحوم از سوريه به زادگاه ايشان است. نظر به اينكه مصوبه مجلس شوراي اسلامي مبني بر ساختن مقبره‌اي درخور آن مرحوم نيز طي سالهاي اخير به مرحله اجرا در نيامده است و طرح توسعه حرم مطهر حضرت زينب (س) نيز وضعيت نامشخصي دارد و از طرف ديگر نفس انتقال پيكرهاي دانشمندان و متفكران به كشورها و زادگاههايشان به عنوان سنتي مرسوم و معمول حاوي آثار مثبت فكري، فرهنگي و اجتماعي نيز هست، لذا پيشنهاد مي‌شود گروهي از صاحب‌نظران و مسئولان حقيقي و حقوقي به بررسي و اقدام در اين باره مبادرت كنند.»

اما به رغم تلاش‌هاي زيادي كه در آن زمان انجام شد، متأسفانه بودجه و پشتيباني لازم براي اين كار فراهم نشد. البته مانند بسياري موارد مشابه، كساني هم در اين ميان بودند كه ممانعت يا كارشكني مي‌كردند. ولي به هرحال انتقال پيكر دكتر به ايران كار خيري است كه هر وقت انجام شود، قطعا خوب است و با واكنش مثبت همه علاقه‌مندان فرهنگ اسلامي و ايراني روبرو خواهد شد. به اميد چنين روزي...

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و دوم اردیبهشت 1384ساعت 22:30  توسط رضا  | 

متن بالا مربوط به مردي است که با گذشت بيش از 67 سال از عمرش برگهايي زرين از افتخارات و موفقيت هاي مبارزاتي ، ملي ، سياسي و مديريتي در کارنامه خود دارد . بگونه اي که با آغاز مبارزات امام خميني (ره) در سال 1341 به عنوان يکي از فعالان و متفکران اين نهضت بيش از ده بار زندان و شکنجه و تبعيد را تحمل کرد .

ترتيب دستگيريهاي ايشان به نحوي بود که پس از رخ دادن حوادث مهمي صورت مي گرفت . مانند : بازداشت امام در سال 1342 ، فعاليتهاي گسترده در کاشان ، آبادان ، کرمانشاه ، قم ، توزيع نامه سرگشاده امام به هويدا و پخش کتاب هاي ايشان ، حماسه 15 خرداد و توزيع منابع مالي براي مبارزان انقلابي و خانواده هايشان و ... .
وي با توجه به مدت زمان زيادي که در زندان ساواک گذراند ، با ديگر مبارزان و فعالان سياسي از گروه هاي مختلف آشنايي گسترده تر و بيشتري يافت . افرادي چون حاج‌آقا مصطفي خميني،آيت‌الله منتظري، مرحوم آيت‌الله طالقاني، آيت‌الله انواري، شهيد مهدي عراقي هاشمي رفسنجاني، مرحوم رباني شيرازي، شريعتي سبزواري،شهيد محمد منتظري، آقاي علوي (داماد آيت‌الله طالقاني) ، فهيم كرماني و مرآتي (داماد مرحوم سيد حسن معيني) محسن طاهري، امير حسيني،آقا تقي درچه‌اي، دكتر شيباني، علي بابايي و مفيدي (از نهضت‌آزادي) ،عمويي و كي‌منش (از كمونيست‌هاي سرشناس)، پرويز حكمت‌جو و پاك‌نژاد (از گروههاي مبارز غيرمذهبي آقاي دكتر شيباني (از نهضت آزادي) و مرحوم لا‌جوردي  و ...

آقاي مهدي کروبي با داشتن تحصيلات حوزوي و دانشگاهي ( ليسانس فقه و حقوق اسلامي از دانشگاه تهران ) و تجارب

 گرانبهاي دوران مبارزات انقلاب فرصت يافت تا توانايي هاي خود را در عرصه هاي بسياري به اثبات برساند.


 بگونه اي که سمت هاي دولتي و مديريتي متفاوتي به وي محول گرديدند و او توانست با شايستگي هرچه تمامتربه
انجام


 وظيفه و خدمت بپردازد .

 

 گوشه اي از مسئوليتهاي آيت الله کروبي به شرح زير مي باشد :

-         جمع آوري و توزيع كمك هاي نقدي و غير نقدي بين خانواده زندانيان و برخي اؤ اعتصابيون در آستانه پيروزي انقلا‌ب اسلامي

-         مسئوليت كميته امداد به دستور امام خميني (ره) به همراه آقايان عسگراولا‌دي و شفيق (57)

-         نماينده تام الا‌ختيار امام خميني (ره)  در لرستان(58)

-         عضويت در اولين دوره مجلس شوراي اسلا‌مي نمايندگي از سوي مردم اليگودرز(58)

-         سركشي به امور لرستان در خرم آباد(58)

-         تأسيس بنياد شهيد به دستور امام خميني (ره)(59)

-         نماينده مردم تهران در دومين دوره مجلس شوراي اسلا‌مي(62)
 

-         عهده دار مسووليت نمايندگي امام خميني (ره) در امور حج (64)

-         تأسيس مجمع روحانيون مبارز بهمراه آقايان موسوي خوئيني‌ها، خاتمي و با انشعاب از جامعه روحانيت مبارز تهران(67)

-         راه يابي به سومين دوره مجلس شوراي اسلامي به عنوان نماينده دوم مردم تهران و رياست مجلس (66)

-         سرپرستي برخي از اموال به وکالت از طرف امام خميني (ره)(68)

-         عضويت در مجلس بازنگري قانون اساسي (68)

-         نمايندگي و رياست مجلس ششم شوراي اسلامي (78)

-         عضويت در مجمع تشخيص مصلحت نظام (82)

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و یکم اردیبهشت 1384ساعت 14:43  توسط رضا  | 

سياست مدار هنرورز
175818.jpg
بيوگرافى دم دستى ميرحسين موسوى
نام: ميرحسين
نام خانوادگى: موسوى خامنه اى
نام پدر: ميراسمعيل
تاريخ تولد: ۱۳۲۰
محل تولد: خامنه
تحصيلات: فوق ليسانس معمارى و شهرسازى از دانشگاه ملى (شهيد بهشتى)
آشنايى و تسلط به زبان هاى خارجى: انگليسى و عربى.
سوابق قبل از انقلاب: استاديار دانشگاه
سوابق بعد از پيروزى انقلاب: عضو شوراى انقلاب، وزير امور خارجه، نخست وزير، عضو مجمع تشخيص مصلحت نظام، مشاور سياسى و مشاور عالى رئيس جمهور، عضو شوراى عالى انقلاب فرهنگى، رئيس فرهنگستان هنر، عضو شوراى مركزى حزب جمهورى اسلامى و قائم مقام دبيركل حزب و مسؤول دفتر سياسى حزب، مديرمسؤول و سردبير روزنامه جمهورى اسلامى (فعاليت هاى حزبى و مطبوعاتى همگى به دوران قبل از تصدى پست هاى رسمى برمى گردد.)

ميرحسين موسوى چهره اى است كه اين روزها به يكى از محورهاى خبرى ثابت رسانه ها تبديل شده است.
اهالى سياست مدام از اين تك چهره محبوب صحنه سياست سخن گفته و از او به نيكى ياد مى كنند. تحسين و تمجيد از موسوى ۶۳ ساله (متولد ۱۳۲۰) محدود و منحصر به فعالان سياسى گروه هاى جبهه دوم خرداد نبوده است بلكه برخى از چهره هاى جناح محافظه كار نيز از او ستايش بعمل آورده اند.
ميرحسين موسوى نخست وزير دوران جنگ تحميلى هرچند بيش از يك دهه است كه حضور فعالى در عرصه سياست ندارد ولى همچنان چهره محبوب و مورد قبول مردم به شمار مى رود.
او كه در زمان نخست وزيرى خود با تأكيد بر اقتصاد «دولت محور» و در پيش گرفتن سياست «توزيع يارانه ها» و «بسيج اقتصادى» توانست توزيع عادلانه ثروت را ساماندهى كرده و وضعيت اقتصادى عموم مردم را در يك سطح ثابت نگه دارد. با اين وجود راز محبوبيت ميرحسين موسوى را در سياست هايى بايد جست وجو كرد كه بعد از وى در كشور به اجرا درآمده است.
پس از جنگ تحميلى رئيس جمهور وقت هاشمى رفسنجانى حركت شتابناكى را به منظور «سازندگى» آغاز كرد و در اين راستا سياست اقتصادى متفاوتى را در پيش گرفت. وى «اجراى سياست»، «تعديل اقتصادى»، حذف تدريجى يارانه ها، ارتقاى بخش خصوصى و آزادسازى اقتصادى را پيگيرى كرد كه درنتيجه به تغيير در مناسبات اقتصادى كشور و امكانات زندگى شهروندان منجر شد.
ايجاد «طبقه متوسط» و ارج نهادن به صاحبان سرمايه، از اهداف اصلى سياست تعديل بشمار مى رفت كه چندان با موفقيت همراه نشد و صحنه اجتماعى ـ اقتصادى جامعه ايران را با پديده اى به نام «شكاف طبقاتى» مواجه كرد و بدين ترتيب بخش قابل توجهى از طبقه «متوسط» و «فقير» جامعه ايران گرفتار مشكلات و سختى هايى در حوزه اقتصادى شدند. سختى هايى كه با وجود تمام مزايا و دستاوردهاى سياست هاى اجرا شده در دوران پس از جنگ تحميلى، نتوانسته است آسايش دوران ميرحسين موسوى را به محاق فراموشى بسپارد.
دور جديد مطرح شدن جدى ميرحسين موسوى به عنوان كانديداى رياست جمهورى پس از آن آغاز شد كه مجمع روحانيون مبارز رسماً از وى براى حضور در عرصه انتخابات دعوت كرد.
روحانيون مبارز كه تجربه حذف تمام عيار از قدرت سياسى پس از مجلس سوم شوراى اسلامى را دارند، طى سال هاى گذشته با اتخاذ سياست هاى مصالحه جويانه بخشى از فعاليت خود را معطوف به جلوگيرى از حذف كامل در عرصه سياست كرده اند. از اين روست كه آنان در دعوت زودهنگام از ميرحسين موسوى نيز پيش قدم شدند تا شايد بتوانند ابتكار عمل را در تحولات بعدى فضاى انتخابات به دست گيرند. با اين وجود ديگر جناح حاضر در جبهه دوم خرداد نيز از حضور نخست وزير دوران جنگ تحميلى در عرصه انتخابات استقبال كردند. اين جناح كه از سوى گروه هايى چون جبهه مشاركت ايران اسلامى و سازمان مجاهدين انقلاب اسلامى نمايندگى مى شود بدون هيچ ترديدى از ميرحسين موسوى حمايت كردند و حتى دعوت مجمع روحانيون از موسوى را اقدامى پسنديده خواندند. در همين رابطه محمدرضا خاتمى دبيركل جبهه مشاركت ايران اسلامى تأكيد كرد: ميان گروه هاى جبهه دوم خرداد در مورد ايشان اجماع حاصل شده و ما بسيار اميدواريم كه آقاى موسوى دعوت را بپذيرند و گفت وگوهاى صورت گرفته اين اميد را تقويت مى كند.
وى تنها به بيان گم